Vorige week kwam de (ex-)prins Andrew-saga tot een einde – hij is, zoals de hedendaagse term luidt, grondig gecanceld door zijn broer, koning Charles. Terecht? Straatinterviews in het BBC Radio 4-nieuws suggereerden dat de stemming onder de bevolking klaar en ondubbelzinnig was – “goed zo” vat ze accuraat samen.
Over de bijkomende vraag of de monarchie afgeschaft zou moeten worden waren de meningen meer verdeeld (recente peilingen tonen een 60/40-verdeling vóór behoud), maar net zo stellig en zonder aarzeling of ambivalentie. Over een zaak van aanzienlijke constitutionele complexiteit waren de respondenten ofwel onvoorwaardelijke royalisten, ofwel overtuigde antimonarchisten. Die konden beslist niet allemaal de vraag grondig hebben overdacht, de beschikbare informatie hebben geraadpleegd en het bewijs voor en tegen de stelling hebben afgewogen. Toch klonken ze allemaal zo onwrikbaar zeker. Is dat niet vreemd?
Zekerheid gebouwd op los zand
We verkrijgen zekerheden door het zorgvuldig, bewust beoordelen van de evidentie, om onzekerheid zo terug te brengen tot een comfortabel niveau
Wanneer de politie een zaak opbouwt tegen een verdachte, verzamelen en evalueren ze methodisch bewijsmateriaal totdat ze ervan overtuigd zijn dat ze het pleit voor een rechtbank kunnen winnen. Wanneer wetenschappers een nieuwe ontdekking doen, checken ze hun resultaten, en een tweede, en een derde keer totdat ze ervan overtuigd zijn dat ze de peerreview zal doorstaan. Wanneer we met vakantie gaan en het huis twee weken achterlaten, controleren we of we hebben uitgeschakeld wat uitgeschakeld moet worden, op slot hebben gedaan wat op slot moet, en in de vuilnisbak hebben gegooid wat anders in onze afwezigheid zou uitgroeien tot iets zeer onaangenaams, totdat we ervan overtuigd zijn dat alles gedaan is. We verkrijgen die zekerheden door het zorgvuldig, bewust beoordelen van de evidentie, om onzekerheid zo terug te brengen tot een comfortabel niveau.
En toch, soms zijn we meteen volledig overtuigd, zonder enig solide bewijs – en dat voor de meest complexe kwesties. We voelen ons zo zeker als maar mogelijk is. Onze zekerheid is inderdaad een gevoel, en wetenschappelijke bevindingen helpen verklaren hoe dit ontstaat. In On Being Certain beschrijft neuroloog Robert Burton hoe het gevoel iets te weten verschilt van het daadwerkelijke weten, een gewaarwording in plaats van een beredeneerde conclusie. We hoeven iets niet effectief te weten om die zekerheid te hebben – voelen dat we het weten volstaat.
Dit wordt aangevuld door neurobioloog Antonio Damasio's somatische stempel-hypothese, die verklaart hoe emoties en hun fysiologische basis ons redeneren beïnvloeden (en er dus aan voorafgaan). Ons bewuste brein construeert de rechtvaardiging voor een gevoel nádat het ontstaat, en we ervaren dit achterstevoren. Wanneer men ons vraagt waarom we een overtuiging hebben, vinden we gemakkelijk argumenten: we herhalen bijvoorbeeld wat we hebben opgestoken van de (sociale) media. Zo nodig vullen we de gaten op met wat speculatie of reeds bestaande overtuigingen – en zonder het zelfs te beseffen worden we almaar zekerder.
Evolutionaire wortels
Veel vitale processen zijn in de loop der generaties vatbaar geworden voor willekeurige activering, zelfs waar er geen persoonlijk belang is
Zou dit een evolutionaire aanpassing kunnen zijn? Onze voorouders werden geconfronteerd met talloze bedreigingen, en alleen degenen die de nodige mechanismen ontwikkelden om eraan te ontsnappen leefden lang genoeg om hun genen door te geven. Zij konden bepaalde stimuli herkennen als potentiële dreigingen en daarop gepast reageren. Maar dit vermogen zou nutteloos zijn geweest als ze het signaal in twijfel zouden trekken: één echte bedreiging missen (ritselend gras afdoen als een windstoot) kon fataal zijn. Beter honderd keer vluchten voor vals alarm dan het één keer na te laten bij een echt roofdier.
Deze asymmetrie heeft het concept zekerheid in onze besluitvorming ingebakken, waarbij we bewust overwegen terzijde schuiven. Naarmate onze voorouders verder evolueerden, werd het mechanisme verfijnder, en ontwikkelde deze instinctieve machinerie zich zo dat ze ook kon putten uit aangeleerde kennis, bijvoorbeeld om snel in te schatten of iemand vriend of vijand is.
Veel van zulke vitale inherente processen zijn in de loop der generaties vatbaar geworden voor willekeurige activering, zelfs waar er geen persoonlijk belang is – geen zorg over overleving of voortplanting. Onze voorliefde voor zoetigheid als indicatie voor rijp, voedzaam fruit wordt uitgebuit door industriële snoep; jonge dieren en zelfs cartoonpersonages met grote ogen activeren ouderlijke zorginstincten. En onze voorouderlijke neiging om de wereld in goed of slecht in te delen wordt geactiveerd voor frivole voorkeuren zonder merkbaar effect op onze biologische drang om onze genen door te geven – inclusief hoe we over de monarchie denken. Vinden we het een waardevolle traditie of een stabiliserende invloed op het bestuur van het land, of integendeel een achterhaald, ondemocratisch anachronisme? Hier hebben we een verklaring voor de stellige reacties van de mensen die door de BBC werden geïnterviewd.
Zulke onwrikbare meningen hebben, zelfs over onbeduidende onderwerpen, kan op zijn beurt adaptief worden voor het seinen van groepslidmaatschap en het getuigen van loyaliteit. Bovendien helpt het ons moreel van immoreel te onderscheiden – minder relevant voor onze pre-menselijke voorouders, maar wezenlijk voor het voortbestaan en floreren als groep, niet alleen als individu.
Een samenleving met regels, waarin mensen zeker zijn over wat moreel juist en verkeerd is, is meestal stabieler, en verspilt daardoor minder middelen aan zelfhandhaving
Een samenleving met regels, waarin mensen zeker zijn over wat moreel juist en verkeerd is, is meestal stabieler, en verspilt daardoor minder middelen aan zelfhandhaving, dan een amorele samenleving. En moraliteit is iets dat we voelen, dus is het niet verrassend dat dit fenomeen hier goed gedijt. Onze reacties op de monarchiekwestie kunnen zelfs putten uit diepere morele overtuigingen over gezag, traditie en rechtvaardigheid – en ook al is er bij dit specifieke geval geen persoonlijke inzet, zijn ze wel belangrijk voor groepscohesie.
Winnen met zekerheid
Verschillende ingebouwde neigingen ondersteunen het mechanisme dat ons onmiddellijke, (voor ons) onbetwistbare standpunten geeft. Angst voor onvolledigheid en ambiguïteit is een signaal om te proberen ze op te lossen, omdat ze aanhoudend onze schaarse cognitieve middelen opeisen. Zekerheid is het perfecte tegengif: we kunnen het dossier sluiten en verdergaan. En zodra we dat hebben gedaan, wordt dat "gesloten dossier" impliciet onderdeel van ons zelfbeeld, dat we verdedigen door er ons er zeker over te voelen (want twijfel zou de angst enkel opnieuw aanwakkeren).
Hoe meer we situaties kunnen benaderen met een helder, snel oordeel over of iets gunstig of schadelijk is, hoe beter
Maar misschien nog belangrijker: neutraliteit is over het algemeen niet onze voorkeurspositie. Velen worden kregelig van zulke dubbelzinnigheid, totdat ze wordt opgelost door een duidelijk standpunt in te nemen. Hoe meer we situaties kunnen benaderen met een helder, snel oordeel over of iets gunstig of schadelijk is, hoe beter. In sociale contexten maakt het niet hebben van een mening het voor anderen moeilijker om ons in hun in- of uitgroep te plaatsen, waardoor we ongemakkelijk gezelschap worden. Dit kan dan weer psychologisch onaangenaam zijn voor ons.
Eenmaal gevormd, zitten deze op ongefundeerde gevoelens gebaseerde overtuigingen er niet zomaar goedaardig bij – ze geven actief vorm aan onze werkelijkheid en kunnen zichzelf gaan waarmaken. Absoluut zeker zijn dat we een “mensen-mens” zijn, niet overweg kunnen met computers, of lactose-intolerantie hebben, zonder deze overtuigingen ooit te testen, kan ervoor zorgen dat ze werkelijkheid worden. Confirmation bias zal ons standpunt bij elke gelegenheid versterken, en het gevoel van zekerheid maakt onze overtuigingen onfalsifieerbaar.
We kunnen natuurlijk niet alles vanuit de basisprincipes overdenken. Een oordeel vormen op basis van geïnformeerde intuïtie – het herkennen van een patroon dat we eerder zijn tegengekomen – is een perfect adaptieve aanpak, vooral onder druk. Het is dit soort heuristische besluitvorming, gedocumenteerd door psychologen Gerd Gigerenzer en Wolfgang Gaissmaier, dat piloot Sully Sullenberger in staat stelde zijn Airbus veilig op de rivier de Hudson neer te zetten. Maar soms wordt datzelfde mechanisme geactiveerd in situaties waar een beetje meer afwegen nuttiger zou zijn.
De aloude software voor snelle oordelen met een minimum aan informatie kan ons goed van pas komen, maar kan ons ook op het verkeerde been zetten
We maken allemaal oordelen gebaseerd op gevoel, op een vibe. (Ik herinner me levendig hoe ik er bij de lancering van de iPad van overtuigd was dat, met smartphones en laptops, niemand ooit nood zou hebben aan zo’n raar tablet. Inmiddels ben ik aan mijn vierde toe.) Het kan leerzaam zijn om sommige van onze sterkste overtuigingen wat nader te bestuderen – wanneer voelen we ons totaal zeker dat we gelijk hebben, en anderen ongelijk? Ze kunnen zo triviaal zijn als welke garneringen acceptabel zijn op pizza, of zo diepgaand als de manier waarop tieners moeten worden opgevoed. Hebben we ze daadwerkelijk getest en argumenten voor alternatieven onderzocht? Of zijn ze gewoon helemaal volgroeid verschenen, en voelden ze voor de hand liggend en onbetwistbaar aan? Zo ja, dan hebben we onszelf misschien wel gemanoeuvreerd in een op gevoel gebaseerde, zichzelf waarmakende zekerheid, die alle andere mogelijkheden uitsluit.
De aloude software voor snelle oordelen met een minimum aan informatie kan ons goed van pas komen, maar kan ons ook op het verkeerde been zetten. Gelukkig hebben we het vermogen om op te merken wanneer zekerheid voorafgaat aan redeneren. Wanneer we dat doen, kunnen we ervoor kiezen even halt te houden en ons af te vragen: wat als ik zeker was, maar ongelijk had?
