Een besluit nemen kan moeilijk zijn. Beeld je in dat je een sociaal bewuste blanke jonge vrouw bent die opgroeit in het midden van de vorige eeuw, in het gesegregeerde zuiden van de VS. Op een dag, terwijl je de zes mijl naar de dichtstbijzijnde grote stad rijdt, bemerk je een gehandicapte zwarte jongen uit je dorp die er te voet naar onderweg is. Je stopt om hem een lift aan te bieden. Hij weigert eerst, maar stapt tenslotte met enige tegenzin toch in. Wanneer je hem bij zijn bestemming afzet, voel je je erg trots vanwege je besluit tegen de norm in te gaan, en bij terugkomst vertel je de zwarte huishoudster van je familie vol trots over je daad. Zij reageert woedend en zegt je nooit, maar dan ook nooit nog zoiets te doen – niet omdat ze bezorgd is om jou, maar om wat de jongen zou kunnen overkomen.
Sommige beslissingen kunnen uitdagend zijn: wat volkomen juist leek, pakte totaal verkeerd uit
De Amerikaanse fotograaf en auteur Sally Mann beschrijft deze persoonlijke anekdote in haar boek Hold Still, en vertelde het verhaal recent in het radioprogramma Desert Island Discs. Ze illustreert treffend hoe uitdagend sommige beslissingen kunnen zijn: wat volkomen juist leek, pakte totaal verkeerd uit. Dit is niet zoals de keuze tussen nog een rondje betalen en nu naar huis gaan, of tussen het standaard supermarktmerk afwasmiddel en de duurdere chique variant.
Beslissingen worden vaak gezien als afwegingen. You can't have your cake and eat it too, maar je kunt wel de helft nu verorberen en de andere helft voor later houden, waarbij je een deel taart van vandaag ruilt voor taart van morgen. Met twee jobaanbiedingen, de ene met een hoger salaris, de ander met meer vakantiedagen, kun je vrije tijd tegen geld ruilen. Maar zo'n redenering had de jonge Sally niet kunnen helpen. Ze stond voor een tegenstelling tussen haar persoonlijke waarden en de heersende sociale normen, en het is niet eenvoudig te zien hoe je die tegen elkaar afweegt. Zouden alle beslissingen eigenlijk conflicten kunnen zijn die we moeten oplossen? Laten we enkele voorbeelden bekijken.
Vakantiebotsing
Een technologiebedrijf heeft negen maanden keihard projectwerk voor de boeg, en het afdelingshoofd heeft een strikte zomerverlofregeling ingevoerd: in elk team kan slechts één lid tegelijk vakantie nemen. Fiona verneemt dit onmiddellijk na de aankondiging, maar haar naaste teamgenoot Gil is op dat moment in een vliegtuig, onderweg van een klantenbezoek. Ze weet dat ze beiden identieke zomervakantieplannen hebben – twee weken, direct na de schoolvakantie – en staat dus voor een lastig conflict: dient ze meteen haar verlofaanvraag in om haar plek veilig te stellen, waarmee ze Gils geplande familievakantie onmogelijk maakt, of wacht ze, met het risico dat ze allebei hun kans verliezen.
Afwegingsredeneringen werken hier niet, maar er zijn verschillende alternatieve mechanismen die haar keuze kunnen bepalen. Ze kan een onmiddellijk emotioneel conflict ervaren tussen het goede gevoel bij het veiligstellen van de gewenste vakantieperiode en het slechte gevoel bij het nadeel dat ze zo berokkent aan Gil.
De collega kan haar persoonlijke nood overwegen en de mogelijke schade aan haar uitstekende professionele relatie
Minder emotioneel bekeken kan ze haar persoonlijke nood overwegen (het opnieuw plannen van de familievakantie zou gecompliceerd zijn), en de mogelijke schade aan hun uitstekende professionele relatie. Ze kan zich ook bezinnen over wat voor type persoon ze wil zijn: iemand die haar eigen belangen vooropstelt, of iemand die prioriteit geeft aan de behoeften van anderen. Of misschien roept ze harde, niet voor onderhandeling vatbare persoonlijke randvoorwaarden in: ze hebben twee jaar op rij geen behoorlijke familievakantie kunnen hebben, dus kan ze hen niet voor de derde keer teleurstellen.
Kerst in het noorden
Kerstmis nadert, en Henk en Ingrid bereiden hun jaarlijkse reis naar haar ouders voor – ze lopen in de voetsporen die ze al ruim twee decennia volgen. Zijn ouders zijn al lang geleden overleden, en hij is altijd graag meegegaan naar de hare. Maar de laatste jaren is het hem een last geworden, en Henk verlangt deze keer echt naar iets anders. Zijn dilemma: moet hij voor de zoveelste keer inbinden, of nu voet bij stuk houden?
Hij voelt er in elk geval maar weinig voor om 48 uur lang door te brengen met zijn schoonouders, die wel aardig zijn maar niet echt boeiend gezelschap. Aan de andere kant geniet hij ervan hoe hij zich zo nergens zorgen over hoeft te maken, tijdens een periode waarin de meeste mensen totaal gestrest zijn. Dezelfde oude kerstversieringen, dezelfde kalkoenmaaltijd, zelfs dezelfde achthonderd kilometer lange rit naar het noorden, voor Ingrid zijn ze al lang een vertrouwde traditie – en, als hij heel eerlijk is, ook voor Henk, eigenlijk. Maar zijn sommige tradities er niet om doorbroken te worden?
Zijn sommige tradities er niet om doorbroken te worden?
Het is waar: ze zien elkaar zelden – vanwege de afstand was Kerstmis vaak de enige keer dat ze elkaar persoonlijk zagen in een heel jaar – maar Henk heeft nooit een betekenisvolle relatie opgebouwd met Ingrids ouders. Toch weet hij hoe belangrijk dit bezoek voor haar is: de voelbare wederzijdse genegenheid wanneer ze haar ouders omarmt, spreekt boekdelen; kan hij haar dat echt ontzeggen?
De oude Zweed
Jacqueline heeft zojuist de oude Volvo 245 break van haar vader voor haar huis geparkeerd, achter de eigen gezinsauto, die dringend aan vervanging toe is. De enorme laadruimte is leeg, maar zit vol herinneringen – hij kocht hem het jaar dat zij geboren werd, 45 jaar geleden, gebruikte hem als familiewagen totdat de kinderen het huis uit waren, en hield hem toen als dagelijkse auto, er toegewijd zorg voor dragend, meer dan 900.000 kilometer lang. Na zijn beroerte, net nadat haar oudste zoon erin had leren rijden, had de auto staan verkommeren in de garage, onder het stof en stilletjes wat aan het roesten. Toen haar vader vorige maand overleed, liet hij de Volvo aan haar na. En nu? De auto houden betekent hem restaureren en in goede staat bewaren, en dat zou geld kosten, net nu ze een nieuwe auto nodig hebben. Maar hem wegdoen? Dat is een moeilijke beslissing.
Haar gedachten malen rond. Verdient ze, na jarenlang alles voor haar familie over te hebben gehad, niet iets dat echt betekenis heeft voor haar? Ja, je kunt aanvoeren dat het geen zin heeft goed geld uit te geven aan een oud stuk koud metaal - maar ze kan het niet helpen gehecht te zijn aan de betrouwbare Volvo: het is alsof ze niet alleen de auto heeft geërfd, maar ook zijn band met haar overleden vader.
Toch is ze trots op haar vermogen rationele, toekomstgerichte beslissingen te nemen, en niet toe te geven aan emotionele impulsen (een eigenschap die ze van haar vader heeft!). Maar mag emotie dan nooit meetellen? Zou het niet het juiste zijn om haar vader te eren door de oude Zweed te houden en er net zo voor te zorgen als haar vader deed? Het budget is krap, maar er is geld in de vakantiepot dat gebruikt kan worden om de Volvo op te knappen. Is dat echt zo'n slechte afweging?
Zelfs afwegingen die op het eerste zicht gaan over hoe schaars geld te besteden, kunnen pijnlijke conflicten verhullen
Het is niet alleen wanneer sociale normen en persoonlijke morele principes in botsing komen, zoals in Sally Manns anekdote, dat onze beslissingen zich in de vorm van een conflict aandienen. We zien hoe alledaagse beslissingen, net onder het oppervlak, even complexe conflicten kunnen zijn. Als we kijken hoe opties passen bij onze persoonlijke waarden en identiteit, hoe ze onze relaties met anderen beïnvloeden, hoe ze onze doelen dienen of juist tegenwerken, of hoe ze ons laten voelen, dan lijkt het idee dat we dit allemaal kunnen herleiden tot een enkele maatstaf – economisch nut – die we kunnen optimaliseren, volkomen absurd. Zelfs afwegingen die op het eerste zicht gaan over hoe schaars geld – die vanzelfsprekende, kwantificeerbare plaatsvervanger voor nut – te besteden kunnen pijnlijke conflicten verhullen, zoals de ervaring van Jacqueline illustreert.
Het wonderbaarlijke is dat we meestal met succes dit soort conflicten navigeren door een landschap van emotionele resonantie, morele imperatieven, relationele dynamiek en beperkte hulpmiddelen, zonder het zelfs maar te beseffen. Het is pas wanneer ze echt hard toeslaan dat we ons bewust worden van hun complexiteit. Dat is waar het erkennen van de fundamentele aard van beslissingen als conflicten, eerder dan als afwegingen, ons een beter perspectief geeft om te redeneren. Uiteindelijk zijn we geen rekenmachines die het relatieve nut van opties optellen en aftrekken, maar onderhandelaars in de diepmenselijke strijd tussen complexe, contradictorische belangen.
