We zijn nog maar 1 minuut en 25 seconden verwijderd van onze ondergang. Tenminste, dat is wat de Doomsday Clock ons vertelt. Elk jaar in januari wordt de “tijd“ op dit apparaat geëvalueerd en zo nodig bijgesteld. Voor het eerst gepresenteerd 79 jaar geleden in de nasleep van het atoombombardement op Hiroshima en Nagasaki, is het een waarschuwingssignaal voor nucleaire en andere existentiële bedreigingen die onze technologieën met zich meebrengen voor de wereld. De klok werd oorspronkelijk ingesteld op 7 minuten voor middernacht, en is sindsdien 27 keer aangepast – zowel achteruit (het verst was 23:43 in 1991), als vooruit (85 seconden tot de ondergang in 2026).
We zijn nog maar 1 minuut en 25 seconden verwijderd van onze ondergang
Het gebruik van een klok en van precieze intervallen (in 2025 werd ze met slechts één seconde bijgesteld) suggereert een objectieve, gekwantificeerde basis om uit te drukken hoe dicht we bij onze ondergang zijn, en de beheerders ervan, de Science and Security Board van het Bulletin of the Atomic Scientists, verlenen het impliciet wetenschappelijke geloofwaardigheid. Maar een paar seconden nadenken volstaan om het gebrek aan enige kwantitatieve, laat staan wetenschappelijke basis bloot te leggen voor de positie van de minutenwijzer, die feitelijk niet meer is dan een dekmantel voor een in essentie subjectief oordeel. En toch krijgt dit stukje theater elk jaar media-aandacht alsof het om gedegen, serieuze analyse gaat. Is dat niet vreemd?
Bestaande overtuigingen voeden
Het is overigens lang geen alleenstaand verschijnsel. Een andere januari-traditie is het Global Inequality Report van Oxfam, waarin de rijkdom van 's werelds miljardairs wordt vergeleken met die van de armsten op aarde. Net als de Doomsday Clock brengt het een conclusie, naar eigen zeggen ondersteund door gezaghebbend, feitelijk bewijsmateriaal. En er zijn er nog meer: Tax Freedom Day (de dag waarop we ”stoppen met werken voor de overheid“), Equal Pay Day (het aantal extra dagen dat een gemiddelde vrouw moet werken om evenveel te verdienen als de gemiddelde man), en zelfs Blue Monday (zogenaamd de treurigste dag van het jaar). Elk van deze initiatieven versimpelt complexe kwesties aan de hand van selectieve gegevens, en ze delen hetzelfde DNA: subjectief een zaak verdedigen vermomd als objectieve analyse. Hun doel is niet om te informeren, maar om te overtuigen.
Het terugkerende, jaarlijkse karakter ervan garandeert vrijwel altijd de aandacht van de media wanneer hun tijd aanbreekt, maar hun belangrijkste kenmerk is hun voorgekauwde betekenis, die munitie levert aan de bestaande overtuigingen van het publiek, wat die ook zijn. Als we het eens zijn met de pleitbezorgers, overtuigd dat we te maken hebben met meerdere existentiële bedreigingen, te veel belasting betalen, of de post-nieuwjaarsdip ook echt ‘voelen’, zien we de pseudowetenschap erachter (áls we die al zien) als niet meer dan een onschuldige vereenvoudiging voor communicatiedoeleinden, en haken we aan bij de veronderstelde onderliggende feiten en het gezag van de pleitbezorgers en hun experts. Ons perspectief wordt bevestigd.
Als we meer sceptisch zijn, merken we vooral de dubieuze, selectieve feiten en de pseudowetenschappelijke zekerheid op die er wordt aan gekoppeld, en zien we vooral de agenda van de pleitbezorgers. Ook dát standpunt wordt bevestigd.
Normaal gesproken moeten we feiten interpreteren om te achterhalen wat ze in de praktijk betekenen (vaak specifiek wat ze voor ons betekenen). Hier wordt ons die cognitieve inspanning en de emotionele onzekerheid (is dit nu goed of slecht?) bespaard. En misschien nog vreemder dan het feit dat we dit slikken is de reden waarom we dat doen: ze geven ons wat we willen. Verre van te trachten ons te vertellen wat we moeten concluderen, serveren deze initiatieven de conclusie die we willen trekken, alsof we ze zelf hebben beredeneerd. De pseudowetenschap misleidt ons niet, maar geeft ons toestemming voor het gevoel dat we niet enkel onze emoties bevestigd krijgen, maar ook echt nadenken. En hoewel niet bedoeld voor sceptici, vervult hij hier dezelfde rol: het gebruik ervan op zich rechtvaardigt onze minachting. Iemand overtuigen is een peulschil als ze al overtuigd zijn, en ze vervolgens kunnen doen alsof hun overtuiging geworteld is in de aangereikte degelijke redenering.
Het ligt niet aan hen, het ligt aan ons
Zoals Hugo Mercier en Dan Sperber betogen in The Enigma of Reason, is redeneren in de eerste plaats geëvolueerd als een sociale vaardigheid – niet om de waarheid te ontdekken, maar om onze eigen overtuigingen te onderbouwen met redenen, en zo anderen te overtuigen dat ze juist zijn. Het helpt ons ook argumenten te herkennen die ons standpunt ondersteunen. Dit maakt ons geen passieve slachtoffers van deze jaarlijkse rituelen, maar actieve deelnemers: we putten er de ondersteuning uit die we nodig hebben om ons standpunt te rechtvaardigen.
Natuurlijk hebben we hiervoor het Bulletin of the Atomic Scientists of de Tax Foundation niet nodig. We zijn bekwaam genoeg om de feiten die we tegenkomen te filteren door onze bestaande overtuigingen, en feiten én hun betekenis (of in elk geval de betekenis die wij eraan toekennen) snel te behandelen alsof ze uitwisselbaar zijn. Maar het is niet omdat we een behoorlijke maaltijd kunnen koken dat we geen eten waarderen dat door iemand anders is bereid – en evenmin slaan we dus een kant-en-klare conclusie af, compleet met pseudowetenschappelijke inleiding die ons standpunt netjes bevestigt. Deze rituelen zijn gewoon de geprofessionaliseerde versie van wat we elke dag instinctief zelf doen. Ze slagen erin omdat ze ons natuurlijke cognitieve proces weerspiegelen — ze doen het alleen efficiënter, op grotere schaal, met een laagje vernis van wetenschappelijke legitimiteit.
Redeneren is in de eerste plaats geëvolueerd als een sociale vaardigheid
Moeten we de pleitbezorgers erachter de schuld geven dat ze ons voorgekauwde conclusies serveren? Ze doen uiteindelijk niet meer dan wat we allemaal doen: de instrumenten gebruiken die evolutie ons heeft gegeven zoals ze bedoeld zijn, en de feitelijke ingrediënten gaarkoken tot het best mogelijke argument om anderen te overtuigen. Als we uiteindelijk overtuigd raken dat Oxfam een ideologisch gekleurd verhaal vertelt, kunnen we hun dat moeilijk voor de voeten werpen. Wanneer hetzelfde argument de ene persoon kan overtuigen het te onderschrijven, en een ander om het diametraal tegenovergestelde standpunt in te nemen, is dat omdat wijzelf overtuigd willen worden, ongeacht wat we geloven.
Dit proces is onze evolutionaire default: we zijn geprogrammeerd om naar overtuigende munitie te speuren, niet naar ongemakkelijke waarheden. Dat heeft prima werk geleverd (en doet dat nog steeds) voor sociale cohesie en het vormen van samenwerkingscoalities. Terwijl de Doomsday Clock blijft tikken, Blue Monday volgend jaar in januari terugkeert, enzovoort, kunnen we blijven reiken naar voorgekauwde conclusies. Maar dat hoeft niet noodzakelijk zo te zijn. Niets weerhoudt ons ervan datzelfde redeneervermogen te gebruiken om dingen beter te begrijpen, en misschien zelfs onszelf te overtuigen van gedachten te veranderen.
Niets, behalve wijzelf.
