Elke dinsdagavond kom ik samen met een groep mannen om te zingen in Barbershop-stijl – een vorm van close harmony zonder instrumentale begeleiding. Sommige liedjes zijn traditionals, maar vele zijn bewerkte arrangementen van moderne nummers. Een daarvan is de ontroerende ballade All of Me van zanger John Legend, gebaseerd op een veelgebruikte akkoordprogressie, met een eenvoudig refrein. Maar dat simpele refrein blijft ons, zelfs na een jaar oefenen, ontglippen.
Zingen is een intens proces van beslissingen nemen
Zingen is een intens proces van beslissingen nemen. Vocalisten moeten tal van aspecten van hun uitvoering beheersen en bepalen, van dynamiek en timbre tot frasering en emotionele kleur. Maar één aspect is even centraal als vanzelfsprekend: de juiste noten. Geen enkele uitvoering kan geslaagd zijn als de verkeerde noten worden gezongen. En dat is precies waarmee wij worstelen. Is dat niet vreemd?
Een perfecte cognitieve storm
Het lied is nochtans niet zo moeilijk – we zingen er die veel lastiger zijn. Het probleem lijkt hem te zitten in het kiezen van de juiste noten, zoals ze zijn neergeschreven. Zangers hebben doorgaans een bereik van 20 tot 25 noten, en een lied is een opeenvolging van meerdere honderden ervan. Zo’n lange reeks noten lijkt zo goed als onmogelijk te onthouden, maar de context van het lied beperkt aanzienlijk welke noten plausibel zijn – net zoals we op een lange autorit de zijstraten kunnen negeren als plausibele opties voor onze route totdat we weten dat we nabij onze bestemming zijn. Componisten en arrangeurs bouwen typisch melodische frasen op uit deze geschikte noten, die ze verweven in de harmonische structuur van het lied, en die verschillende keren worden herhaald in coupletten en refreinen.
Maar in dit arrangement verschijnen sommige melodische fragmenten in verschillende varianten door het lied heen – nu de ene, dan een andere, allemaal muzikaal even plausibel, maar zonder duidelijk patroon dat aangeeft welke waar voorkomt. Als we bij zo'n passage komen, is het alsof de verschillende frasen op en neer springen, vechtend om onze aandacht, roepend: “Kies mij! Kies mij!”. Zonder duidelijke aanwijzingen in de context is het sukkelen om ons de juiste optie te herinneren. Het lied wacht echter niet op ons, dus half struikelend kiezen we er maar een. Meestal raden we verkeerd, en wat erger is, na een jaar oefenen weten we van tevoren dat we wellicht een verkeerde frase gaan zingen, wat het allemaal nog lastiger maakt.
Het is een perfecte storm van cognitieve fenomenen die ons ervan weerhoudt het lied te zingen zoals het bedoeld is
Het is een perfecte storm van cognitieve fenomenen die ons ervan weerhoudt dit lied zoals bedoeld te zingen. Wat we ervaren staat in de cognitiewetenschap bekend als hoge interferentie: meerdere mogelijkheden die allemaal even geschikt lijken, maar waarvan er maar een de juiste is. Dat leidt tot responscompetitie: door het gebrek aan aanwijzingen worden verschillende responsen tegelijk geactiveerd, en allemaal strijden ze om controle. Welke kiezen?
Vaak wint de meest saillante het – degene die we het eerst leerden, of het meest gebruiken. Dit wordt een capture error genoemd: de verkeerde optie grijpt de controle. Als ervaren uitvoerders hebben we hier des te meer last van, want meer dan nieuwelingen vertrouwen we op automatismen. De tijdsdruk van het ter plekke een beslissing moeten nemen en ons gehavende zelfvertrouwen door het herhaalde falen vormen telkens weer de genadeslag.
Deze fenomenen beperken zich niet tot zingen. Stel je voor dat je wat oude rommel naar het containerpark moet brengen op weg naar je wekelijkse boodschappen – een klein omwegje. Maar dan kom je met je volle winkelwagen naar buiten en wanneer je de koffer opent om je boodschappen in te laden, ligt die rommel er nog. Oeps! Je wist wel dat je die zijstraat in moest voor het containerpark, en je herinnert je nu wel dat je gewoon bent doorgereden. De gewoonte won het pleit – een glashelder geval van capture error.
Of beeld je in dat je internet het niet doet en je de bank moet bellen voor een dringende betaling. De medewerker vraagt je om de derde en achtste letter van het memorabele woord dat je jaren geleden hebt opgegeven. De meisjesnaam van je moeder is dan je keuze, maar die was te kort, dus je hebt er drie extra letters aan toegevoegd ... maar welke drie letters waren dat ook alweer – je initialen? Die van haar? Je raadt, en raadt verkeerd. Ondertussen tikt de klok ... Een schoolvoorbeeld van hoge interferentie en responscompetitie. In zulke – vaak gênante – situaties is het gelijkenis die verwarring zaait: gelijksoortige routes, gelijksoortige “memorabele” (!) woorden. Ons patroonherkenningssysteem, niet in staat te bepalen welke optie moet worden geactiveerd, kan er enkel met de pet naar gooien.
Als patronen ons in de steek laten
De wereld om ons heen is buitengewoon complex, maar wordt wel gekenmerkt door patronen en logica
Maar waarom kunnen we die verrekte juiste noten dan niet gewoon leren? Ook hier hebben we te maken met een combinatie van tegenwerkende effecten. Evolutie is wellicht de grootste factor. De wereld om ons heen is buitengewoon complex, maar wordt wel gekenmerkt door patronen en logica: “als we A en B bemerken, en de context is C, dan is D waarschijnlijk het geval”. Het aanscherpen van het vermogen om tekens te herkennen, er het juiste patroon in te zien en overeenkomstig te handelen, is de basis van miljarden jaren evolutionair succes. Ons cognitieve systeem is doordrongen van deze vaardigheid. Zelfs een lied leren is een voorbeeld: we herkennen structuur in de grammatica en het verhaal van de tekst (als we de taal kennen, tenminste!), in de muzikale frasen die worden herhaald – soms met kleine variaties, in de coupletten en het refrein enz. En als we geen patroon kunnen vinden, zitten we in de rats.
Het leerproces zelf is de andere hindernis. Als ervaren zangers met een repertoire van veertig tot vijftig liedjes die we regelmatig repeteren en uitvoeren, wordt dat patroonherkenningsautomatisme zo vaak geactiveerd dat het een ‘metapatroon’ wordt. We verwachten instinctief dat liedjes conform zijn met een gebruikelijk schema, en dat maakt de afwezigheid van een patroon in die problematische passages van het All of me-arrangement nog moeilijker te verwerken. Door te repeteren maken we de varianten die we daadwerkelijk zingen het meest saillant, en die gaan dan interfereren met de correcte. En omdat die verschillende patronen door het stuk heen, samen met de varianten die we soms zingen maar die nooit echt voorkomen, allemaal goed klinken, krijgen we niet eens de harde feedback van een dissonante verkeerde noot die ons zou kunnen corrigeren. Wat we zingen is eigenlijk alleen verkeerd omdat het niet is wat de arrangeur heeft geschreven …
Het adaptieve cognitieve systeem waarmee de evolutie ons heeft uitgerust ligt ten grondslag aan ons vermogen om kennis te verwerven, te herinneren en te gebruiken
Ironisch genoeg toont het feit dat we met deze paar korte passages worstelen, terwijl we tientallen andere liedjes probleemloos kunnen brengen, alleen maar aan hoe krachtig ons cognitieve systeem is in het omgaan met patronen. Ja, het is vervelend dat mijn mede-bassen en ik het moeilijk vinden om precies de noten te zingen zoals geschreven. Maar het is een kleine prijs voor het ongelooflijk adaptieve cognitieve systeem waarmee de evolutie ons heeft uitgerust. Dat ligt ten grondslag aan ons vermogen om kennis te verwerven, te herinneren en te gebruiken – niet langer beperkt tot onze strikte overlevings- en voortplantingsbehoeften, maar hergebruikt in domeinen van wetenschappelijk onderzoek tot podiumkunsten, van auto-reparatie tot het leren van een nieuwe taal, en van koken tot economisch beleid.
Onze wereld staat bol van patronen, en we zijn uitstekend in staat ze allemaal te begrijpen. Dat stelt ons in staat kennis zo samen te ballen dat we ze in amper 1,5 kg grijze cellen kunnen opslaan. Het maakt ons echter wel minder bedreven in het omgaan met situaties die niet in deze op patronen gebaseerde werkelijkheid passen. Maar doet dat er echt toe? Binnenkort zullen we All of me toch wel zo vaak hebben geoefend dat we het accuraat als een uitzondering hebben gememoriseerd. En tot die tijd, wel, het publiek weet toch niet wat we echt zouden moeten zingen, en zolang de noten klinken alsof ze de juiste zouden kunnen zijn, zijn zij, en zijn wij, tevreden.
(Ik moet wel toegeven dat ik een hardnekkig vermoeden niet kan onderdrukken dat de arrangeur misschien wel een kwaadaardig genie zou kunnen zijn, vastbesloten ons, arme bassen te tormenteren.)
