Het Verenigd Koninkrijk en zijn politieke leiders krijgen de laatste tijd veel kritiek te verduren. Een van de doelwitten is de zogenaamde triple lock, een regeling die ervoor zorgt dat het staatspensioen elk jaar in april stijgt met de hoogste van drie maatstaven: de gemiddelde loongroei (inclusief bonussen), de consumentenprijsinflatie, en 2,5%. De regeling wordt hiervoor veroordeeld als buitensporig gul, fiscaal onverantwoord en absurd.
Tijdelijke maatregelen zonder duidelijk omschreven doel hebben de neiging permanent te worden
In 1980 schakelde de Britse overheid over van looninflatie naar prijsinflatie als bepalend voor de jaarlijkse pensioenstijging. Daardoor daalde het staatspensioen, als percentage van het gemiddelde loon, van 26% in 1979 naar 16% in 2010. Om dat gat te dichten koos de toenmalige regering voor een geleidelijke correctie in plaats van één grote, onhaalbare sprong — via de beruchte triple lock, dus. Wat ze echter vergat te doen, was vastleggen wanneer die correctie voltooid zou zijn. Zo is dit minder een voorbeeld van een buitensporig royale maatregel, dan van een veel voorkomende beleids- en beslissingsfout: we zijn doorgaans best goed in het formuleren van “instapvoorwaarden”, maar hoe en wanneer er zal worden uitgestapt wordt zelden vermeld. We weten wanneer we beginnen, maar blijven vaag over wanneer we stoppen. Is dat niet vreemd?
Hoe het tijdelijke permanent wordt
In het beleid gebeurt dit typisch bij tijdelijke maatregelen als reactie op onverwachte schokken (de COVID-lockdowns en -restricties, of het Britse aanvullende 50%-inkomstenbelastingtarief dat na de financiële crisis van 2008 werd ingevoerd als “tijdelijke” maatregel, en — hoewel inmiddels verlaagd naar 45% — nog altijd van kracht is), in reacties op uitzonderlijke situaties (de Britse beperkte openingsuren voor pubs die in 2003 werden afgeschaft, waren tijdens de Tweede Wereldoorlog ingevoerd als oorlogsmaatregel), of bij het rechtzetten van (vermeende) sociale onrechtvaardigheden (positieve discriminatie in de VS was van kracht vanaf 1969 en werd pas ingeperkt door uitspraken van het Hooggerechtshof in 2003 en 2023).
Hoewel vaak gerechtvaardigd — of op zijn minst verdedigbaar — en ingevoerd met de beste bedoelingen, worden zulke maatregelen uiteindelijk een val: tijdelijke maatregelen zonder duidelijk omschreven doel, of zonder een evaluatieprocedure met een vaste datum, hebben de neiging permanent te worden.
Persoonlijk maken we ook weleens keuzes die niet bedoeld zijn om onvoorwaardelijk en voor altijd te gelden. We blijven misschien in een baan hangen “totdat er iets beters langskomt”, zonder ooit te definiëren wat dat precies zou inhouden — en dat rechtvaardigen we door onszelf wijs te maken dat we “onze opties openhouden” of gewoon “van serendipiteit houden”. Zo komt er dus nooit iets beters langs.
Of we pauzeren een project om middelen vrij te maken die elders dringend nodig zijn, en gaan er stilzwijgend van uit dat het project wel hervat wordt wanneer die nood gelenigd is — om vervolgens te ontdekken dat die middelen altijd wel ergens anders nodig zijn, en ons oorspronkelijke project sluipenderwijs in de vergeethoek geraakt. Of misschien voelen we ons verplicht iemand de eenmalige gunst te verlenen zijn auto op onze oprit te parkeren, die dat vervolgens interpreteert als een open uitnodiging — en we komen er niet meer toe dat ultimatum te stellen.
Zijn we er echt zeker van dat we de stabiliteit van de status quo willen opgeven door in te grijpen?
Waarom laten we na uitstapvoorwaarden te stellen? Daarvoor is geen tekort aan verklaringen. Vaak wordt de oorspronkelijke beslissing genomen onder tijds- (of zelfs emotionele) druk, als reactie op acute problemen, en staat een eindpunt simpelweg niet op de agenda. Later, als de urgentie is geweken, treedt gewenning op en bezwijken we voor de status-quo bias, of zijn we te beschroomd om alsnog voorwaarden of grenzen te stellen. Soms is er ook actief weerstand om de eerdere beslissing terug te draaien of van koers te wijzigen: misschien is het nog wat vroeg, of zijn er belangrijkere of urgentere zaken, en “kan het wel wachten”. En de hardnekkige combinatie van anticiperende spijt en risicoaversie kan ons verstand vergiftigen met twijfel: waarom moeilijkheden opzoeken? Zijn we er echt zeker van dat we de stabiliteit van de status quo willen opgeven door in te grijpen?
Door exitvoorwaarden achterwege te laten, ontlopen we bovendien het ongerief van toekomstige onzekerheid. Belangrijker nog: een expliciete formulering kan worden nagegaan, en we riskeren ter verantwoording te worden geroepen. Vaagheid, vermomd als “flexibiliteit”, beschermt ons tegen dat ongemak. Een ander verschijnsel dat ons ervan kan weerhouden de eindigheid van een beslissing onder ogen te zien — en precies te omschrijven wanneer die een einde neemt — is voltooiingsafkeer. Oppervlakkig gezien klinkt het afronden van een doel als iets wenselijks, maar iets als “afgewerkt” verklaren nodigt ook uit tot kritische beoordeling. Van verbintenissen met een open einde kunnen we altijd beweren dat ze nog steeds hun taak verrichten.
Waarom de exit zo belangrijk is
De gevolgen van ontbrekende uitstapvoorwaarden zijn niet altijd meteen zichtbaar, maar er is een situatie die pijnlijk duidelijk maakt hoe nadelig ze kunnen zijn: bieden op een veiling. De instapbeslissing is eenvoudig: we willen het object, en de startprijs lijkt een koopje. Maar wie nalaat een maximumbedrag vast te stellen dat hij bereid is te betalen — en geen cent meer — opent de deur voor de winner's curse: veilingwinnaars betalen vaak meer dan hun aanwinst waard is. Het ontbreken van een harde limiet betekent dat de biedbeslissing niet wordt genomen op basis van betaalbaarheid of de geschatte waarde, maar van de emotie wanneer iemand een hoger bod plaatst (aangewakkerd door verliesaversie), en de relatief kleine biedstappen — in het vuur van de veiling is het verleidelijk te denken dat je wel gek zou moeten zijn een verlangd object van 500 euro te verliezen vanwege “amper 10 euro”.
Doorgewinterde investeerders denken er precies andersom over. Financiers zoals business angels en durfkapitalisten zijn minstens zo begaan met de uitstaptiming en -voorwaarden als met de criteria voor hun investering zelf. Ze streven er doorgaans naar hun belang binnen vijf á tien jaar te verkopen, en beoordelen mogelijke investeringen al van bij het begin expliciet op geschikte exitscenario's. Hun discipline steekt schril af bij het veel gebruikelijkere gebrek aan discipline van de naïeve bieder op een veiling — en ja, van de kortzichtige politicus.
Durfkapitalisten zijn minstens zo begaan met de uitstaptiming en -voorwaarden als met de criteria voor hun investering zelf
Het werkelijke probleem met de Britse triple-lockregeling is niet dat het inherent een gebrekkige aanpak is. Het was aantoonbaar een verdedigbare manier om het staatspensioen weer in lijn te brengen met de lonen. De politieke doeleinden van de maatregel waren helder: gezien worden als de regering die de langdurige problemen met het staatspensioen doortastend aanpakt, en zo de politieke steun van de electoraal machtige grijze kiezer verwerven. Om die vruchten te plukken was het destijds niet nodig — misschien zelfs nadelig — om duidelijke beëindigings- of herzieningsvoorwaarden te formuleren. Dit, samen met de andere genoemde redenen, verklaart wellicht waarom er destijds geen zulke stappen zijn gezet.
Het is die afwezigheid die krachtige veroordeling verdient. En dus een beetje jammer dat dit niet is waar de critici hun pijlen op richtten.
