Vorige week overleed mijn vader. Hij was 98, en hoewel hij tot voor kort nog in uitstekende lichamelijke gezondheid verkeerde, had hij een week eerder een longontsteking opgelopen, dus geheel onverwacht was het niet. Toch moesten er plotseling veel beslissingen worden genomen — beslissingen waar de meesten van ons niet vertrouwd mee zijn. Een kist kiezen, uitzoeken wie je van zijn overlijden op de hoogte stelt, bepalen hoeveel je uitgeeft aan bloemen en aan de ceremonie, of welke van zijn spullen uit zijn kamer in het woonzorgcentrum je bewaart — en dit alles binnen enkele dagen. Het zijn geen alledaagse keuzes.
Degene wiens voorkeuren er het meest toe doen, was er niet meer om te raadplegen, goed te keuren of vraagtekens te plaatsen
Wat deze beslissingen werkelijk anders maakte, was dit: de centrale belanghebbende, degene wiens voorkeuren er het meest toe doen, was er niet meer om te raadplegen, goed te keuren of vraagtekens te plaatsen. Instinctief voelden mijn zussen en ik een grote behoefte aan de zegen van onze vader. En die was niet langer voorhanden.
De afwezigheid van zo'n leidraad is verwarrend. We hebben allerlei instrumenten en trucs om ons naar goede beslissingen te leiden, van analytische voor-en-nadelen-lijstjes tot beproefde vuistregels, maar al die hulpmiddelen hebben een doel en een begunstigde nodig als oriëntatiepunt, iemand wiens oordeel telt bij het overwegen van de beschikbare opties. Hier, waar er zoveel op het spel stond, en we het absoluut goed wilden doen, schoot onze vertrouwde gereedschapskist tekort.
Het externe kompas: noodzakelijk, maar onvoldoende
Gelukkig hadden we wel enkele externe handvaten. De expertise van de begrafenisondernemer was best een goede hulp: een gamma van mogelijke kisten, en gestructureerde opties voor de ceremonie en de receptie achteraf. Het is verleidelijk om dit soort zaken af te doen als louter theater, maar het is meer dan dat. De rituelen van een begrafenis — het tekenen van een register, het opmaken van uitnodigingen en rouwkaarten, het uitspreken van getuigenissen, het groeten van de kist — loodsen ons vlot door onbekend terrein. Het zijn niet enkel sociale conventies, maar ook een solide, geruststellende structuur die onze ontreddering opvangt en ruimte laat voor ons verdriet.
Een andere externe leidraad vormden de ogen die weldra op ons gericht zouden zijn: de gasten die ons en onze keuzes zouden beoordelen. De begrafenisondernemer mag dan de regisseur zijn, maar wij, de nabestaanden, zijn de acteurs in dit schouwspel, en hoe we het spelen, en met welke rekwisieten, het zal worden gelezen als signalen van onze liefde voor vader, onze waarden, en wat hij voor ons betekende.
Maar dit kan niet het hele verhaal zijn. Zelfs zonder toeschouwers, zou de innerlijke druk om de juiste keuzes te maken niet wijken. We zouden er misschien andere maken, maar het zouden beslist niet de meest gerieflijke zijn — de makkelijkste of goedkoopste voor onszelf. Als het oordeel dat er het meeste toe doet, niet van het publiek afkomstig is, wat drijft ons dan wel?
Elk voorwerp dwong me te kiezen tussen meenemen of weggooien — voorgoed verdwenen, net als hij
Misschien werpen onze andere beslissingen enig licht op de zaak. Twee dagen na zijn overlijden bracht ik een dag door met mijn zus om de bezittingen van mijn vader op te ruimen uit de kamer in het woonzorgcentrum die ruim twee jaar zijn thuis was geweest. De harde werkelijkheid trof me plots: elk voorwerp dwong me te kiezen tussen meenemen of weggooien — voorgoed verdwenen, net als hij. Ik nam enkele tekeningen mee die mijn kleinzoons — zijn achterkleinzoons — voor zijn laatste verjaardag hadden gemaakt, en wat willekeurige kledingstukken: de kamerjas die hij de laatste weken had gedragen, veel te groot voor hem maar perfect passend voor mij, zijn Panamahoed en zijn oudemannenpet, allebei veel te klein voor mij. Ik kon het niet over mijn hart krijgen ze voor altijd kwijt te zijn.
Deze ogenschijnlijk onbeduidende materiële voorwerpen, zonder enige intrinsieke waarde, bezitten voor mij een sterke, bijna metafysische band met mijn vader. Weer thuis hing ik zijn hoed en pet aan de kapstok in de gang — alsof hij op een van zijn jaarlijkse bezoeken is, die hij volhield tot covid een einde maakte aan alle reizen. Zulke schijnbaar willekeurige objecten spelen een bijzondere rol. Wie sterft, laat een leegte achter in het leven van de nabestaanden … maar dat hiaat heeft hun vorm. Terwijl de jaren voorbijgaan zullen deze voorwerpen de contouren blijven aftekenen van wie we verloren hebben, en onze herinneringen levendiger houden, zodat ze nooit vervagen. Welk vreemd, onbenoemd instinct heeft bepaald wat ik bewaarde en wat ik liet gaan?
Uiteindelijk kunnen we onze innerlijke stem vertrouwen
In wat zijn laatste dagen zouden zijn, kreeg mijn vader pijnstillers, en zweefde hij in en uit een halfbewustzijn, zich nauwelijks gewaar van zijn omgeving. Mijn zussen, die veel dichterbij woonden, waren al bij hem, en ik stond voor de vraag of ik ook moest gaan om bij hem te zijn. De logistiek — een reis van acht uur, zeshonderd kilometer en een zee-oversteek — zou ingewikkeld zijn, maar niet ondoenlijk.
Toch is het bij moeilijke beslissingen goed om te bepalen wat precies het doel is. We hadden veel mooie momenten samen beleefd tijdens mijn recente bezoeken: afgelopen zomer reden we naar zijn geboortedorp, liepen we langs het huis waar hij geboren was en had gewoond tot hij met mijn moeder trouwde, en babbelden we heerlijk honderduit over zijn jeugdherinneringen. Maar hij leed aan dementie, en de afgelopen vijf jaar had ik geleidelijk afscheid van hem genomen tijdens onze bijna dagelijkse FaceTime-gesprekken. Nu kon hij zelfs niet meer spreken. Wat zou ik met mijn komst bereiken? Ik kon geen enkele reden vinden — geen praktische, geen symbolische. We waren eigenlijk allebei al lang klaar voor dit moment en hadden ons erop voorbereid. Het was geen kwestie van kosten die meer wogen dan baten, maar van helemaal geen baten. De reis maken zou niets meer zijn dan een ostentatief offer zonder iemand om het te ontvangen. Geen deugd, enkel vertoon. Dat zou mijn vader nooit van mij hebben verwacht. Gaan voelde eenvoudigweg niet juist.
Voor mijn zussen en ik bleek de innerlijke stem de betrouwbaarste gids
En dus bleef ik thuis. Hij lag comfortabel en vredig, in goede handen, zachtjes wegdrijvend uit het leven. Mijn beslissing voelde juist aan, met een vreemd gevoel van zekerheid dat ik niet echt kan verklaren, maar dat onmiskenbaar was. Was dit beredeneerd? Deels wel. Maar het gevoel, de innerlijke stem, had het meeste werk gedaan — de mijne raadde me aan thuis te blijven; voor mijn zussen was het goed om er wel te zijn. En voor ons drieën, ook bij al die andere keuzes die we hadden moeten maken in dat vreemde landschap rond de dood van mijn vader, bleek de innerlijke stem de betrouwbaarste gids — de essentie van het beslissen.
Is dat niet vreemd?
