Javier Milei – de iconoclastische econoom die in 2023 president van Argentinië werd – omschrijven als een controversieel figuur met controversieel beleid is nog zacht uitgedrukt. Roemrucht om zijn optreden met een kettingzaag als symbool voor zijn voornemen drastisch in de overheidsuitgaven te snoeien, zag hij tegelijkertijd zijn radicale economische aanpak veroordeeld in een brief ondertekend door meer dan honderd vooraanstaande vakgenoten. Sindsdien zijn heel wat mensen met interesse in economie of Argentinië in twee duidelijke kampen terechtgekomen, voor- en tegenstanders, waarbij elke kant regelmatig bewijs aandraagt voor het eigen gelijk.
Op het eerste gezicht is de interpretatie van de tweet volkomen begrijpelijk. Maar op het tweede?
Een recent voorbeeld is een grafiek die een tijdje geleden werd getweet, waarop de schuld van Argentinië aan het Internationaal Muntfonds (IMF) wordt getoond naast die van andere grote debiteuren. De omvang van de Argentijnse lening zet die van de anderen volkomen in de schaduw: haar schuld van 57 miljard dollar vertegenwoordigt naar verluidt meer dan een derde van alle uitstaande IMF-kredieten wereldwijd. De auteur van de tweet verklaart sarcastisch dol te zijn op “anti-overheidspolitici” die, zodra ze zijn verkozen, “enorme leningen aangaan om hun idiote ideologieën overeind te houden”. Is dat dan zo vreemd?
Vreemd, maar pas op het tweede gezicht
Nee, op zichzelf niet. De feiten op de grafiek zijn correct en weerspiegelen de eigen gegevens van het IMF: hoewel de schuld al hoog was toen Milei in 2023 aan de macht kwam, is ze sindsdien daadwerkelijk met nog eens 18 miljard dollar gestegen. Op het eerste gezicht is de interpretatie van de tweet dan ook volkomen begrijpelijk. Maar op het tweede gezicht?
De toename in leningen blijkt geen extra schuldfinanciering te zijn, maar het boekhoudkundige gevolg van de herstructurering van de oorspronkelijke kredietlijn van 57 miljard dollar die het IMF in 2018 aan Argentinië verstrekte — toen het land, lang voor Milei’s verkiezing, er financieel en economisch beroerd aan toe was. Dat is weliswaar niet de eerste verklaring die in je opkomt, zeker niet voor mensen die niet vertrouwd zijn met de fijne kneepjes van het financieel beheer van landen. De informatie in de grafiek is technisch correct, en de oorspronkelijke bron ervan maakt geen gewag van roekeloze uitgaven. Toch miste de auteur van de tweet de werkelijke reden voor de schijnbare toename van de leningen, en koos voor de verklaring die het meest voor de hand lag — zo niet de enige die een leek zou bedenken.
Tijdens de COVID-pandemie, toen de eerste vaccins werden toegediend, wezen antivaxers op het aantal Vaccine Adverse Events, terwijl ze de basisvaccinatiegraad negeerden
Het ‘missen’ van cruciale informatie bij de interpretatie van feiten en het daardoor verkeerd interpreteren ervan is een patroon dat wel vaker voorkomt. Naast het onjuist afleiden van de reden voor een waargenomen feit, wordt er ook vaak een conclusie getrokken zonder rekening te houden met de relevante context. Tijdens de COVID-pandemie, toen de eerste vaccins werden toegediend, wezen antivaxers op het aantal Vaccine Adverse Events, terwijl ze de basisvaccinatiegraad negeerden. Uiteraard oogden absolute aantallen, zonder de cruciale noemer van de honderden miljoenen mensen die het vaccin hadden ontvangen, op het eerste gezicht zeker alarmerend. Evenzo kan het aanhalen van absolute misdaadcijfers zonder basislijn die corrigeert voor wijzigingen in de bevolking, of het rapporteren van prijs- of loonontwikkelingen zonder inflatiecorrectie, tot onjuiste gevolgtrekkingen leiden, omdat een essentieel referentiepunt ontbreekt.
Het is verleidelijk om te veronderstellen dat wie zulke verkeerd geïnterpreteerde feiten verspreidt doelbewust wil misleiden. Maar dat komt doordat we de misleiding gemakkelijk zien, wanneer we weten — of menen te weten — dat de interpretatie onjuist is. Andere vooronderstellingen, en een andere grafiek — en we hadden net zo goed zelf tot een plausibele maar uiteindelijk onjuiste interpretatie kunnen komen. We beschikken daarbij overigens over enkele potente cognitieve neigingen die ons daarbij helpen: van het onschuldig nalatige WYSIATI (what you see is all there is —verzuimen om verder te kijken dan onze neus lang is) en de vervelende confirmation bias (het selectief verwijzen naar geschikte feiten om bestaande overtuigingen te ondersteunen, eveneens zonder alternatieven te overwegen) tot het kwalijke gemotiveerde redeneren (het zodanig kaderen of draaien van feiten dat ze een argumentatie ondersteunen die naar een vooraf ingenomen standpunt toewerkt). Het fundamentele mechanisme ligt echter nóg dieper.
Onze voorouders evolueerden niet om geïnteresseerd te zijn in feiten op zich, maar om ze zodanig te kunnen interpreteren dat ze betere kansen hadden om te overleven en zich voort te planten. Feiten kregen zo een plaats in een breder verhaal: ofwel een gunstig narratief (waarin ze bijdroegen aan die doelen), ofwel een nadelig narratief (waarin ze een belemmering vormden). Omdat feiten op zichzelf vaak niet het volledige verhaal vertellen, werden – en worden! – ze doorgaans aangevuld met opgeslagen kennis, zelfs met eerder ervaren gevoelens, wat resulteert in een coherent en richtinggevend narratief dat ondubbelzinnig juist of verkeerd is. De feiten erven daarmee automatisch dezelfde emotionele lading.
Feit en interpretatie in één kluwen
Zo raken feiten en hun normatieve interpretatie onlosmakelijk met elkaar verweven, en maken we geen onderscheid meer tussen beide. En het zijn de feiten zelf die dit bedrieglijke proces in gang zetten en ons ertoe brengen de toegeschreven betekenis als niet minder waar te beschouwen dan het feit zelf. Degene die de feiten interpreteert is niet zozeer een doelbewuste verspreider van desinformatie, maar een onopzettelijke medeplichtige. De persoon die de grafiek tweette — een zelfverklaarde socialist, zo blijkt uit de bio — had zeer waarschijnlijk al een negatieve mening over Milei die, gecombineerd met WYSIATI en wellicht een vleugje confirmation bias, tot die interpretatie leidde — verkondigd met dezelfde overtuiging als waarmee men stelt dat water nat is. Geen misleidende bedoeling, enkel het uitspreken van wat als een vanzelfsprekende, onbetwistbare waarheid wordt ervaren.
Wat zijn de mogelijke verklaringen voor het waargenomen feit, en welke heeft de sterkste onderbouwing?
Opzettelijke misleiding — het zorgvuldig selecteren van feiten waaraan actief een draai wordt gegeven, bewust verweven tot onoprechte desinformatie — trekt veel aandacht. Maar een groot deel van de desinformatie is van het eerder beschreven type: mensen die oprecht menen ware feiten te communiceren, die in hun beleving alleen kunnen worden afgewezen door mensen die te kwader trouw handelen (terwijl hun tegenstanders precies hen van kwade trouw beschuldigen).
We kunnen deze valstrik proberen te vermijden door vooraf stil te staan bij de drie ontbrekende kaders die hierboven aan bod kwamen. Wanneer we een feit tegenkomen (zoals een grafiek, een uitkomst, een getal of een trend), kunnen we ervoor kiezen niet meteen te gaan interpreteren, en in plaats daarvan een tweede blik te werpen — en onszelf af te vragen: wat zijn de mogelijke verklaringen voor het waargenomen feit, en welke heeft de sterkste onderbouwing? Wat is de noemer die een absoluut getal in de juiste context plaatst? En welke andere variabelen leveren essentiële context bij een trend uitgedrukt in absolute getallen?
Zo maken we gebruik van een krachtig instrument van epistemische zelfverdediging, dat ons helpt te vermijden met de nodige arrogantie stellig te beweren, “De feiten spreken voor zich”, en ons in plaats daarvan te laten leiden door de vraag: “Maar wat zeggen de feiten nu eigenlijk precies?”
