Wie / wat wordt beschermd?
De wet heeft het over “deelname aan het publieke debat”. Dat wordt breed ingevuld: bedoeld wordt “enige verklaring of activiteit” door een individu of organisatie bij de uitoefening van de vrijheden van informatie, meningsuiting, kunst, wetenschap, vergadering of vereniging, althans voor zover “die betrekking hebben op een zaak van algemeen belang”.
Concreet beschermt de nieuwe wet figuren als journalisten, academici en politici die zich uitspreken over maatschappelijk relevante kwesties
Maar wat is dat “algemeen belang”? Dat omschrijft de wet als “alle zaken die het publiek zodanig raken dat het er om legitieme redenen interesse voor kan hebben”. Daar hoort onder meer ook de handel en wandel van publieke personen bij – maar niét wanneer die informatie enkel zou dienen om “de nieuwsgierigheid van een bepaald publiek naar de details over het privéleven van een natuurlijke persoon te bevredigen”. Verspreiders van gossip die daarop gerechtelijk worden aangesproken, moeten dus niet op de nieuwe wet rekenen.
Concreet beschermt de nieuwe wet figuren als journalisten, academici en politici die zich uitspreken over maatschappelijk relevante kwesties. Ook mensenrechtenverdedigers, milieuactivisten en ngo’s kunnen zich op de nieuwe wet beroepen. Van een klokkenluider in de bouwsector tot een consumentenorganisatie, van een wijkcomité tot de voorzitter van de Orde van Advocaten, van een lgbtqi+ activist tot de eerste minister.
Hoe beschermt de wet?
De anti-SLAPP-wet biedt iemand die zich maatschappelijk engageert diverse verweermiddelen tegen ongepaste gerechtelijke procedures.
- Begeleiding
Al van bij de aanvang van een mogelijke SLAPP beschikt een verweerder over bijzondere waarborgen. Een daarvan is de mogelijkheid om tijdens het proces schriftelijk te worden geruggensteund door een organisatie die actief is in hetzelfde domein – maar dan zonder dat die formeel als procespartij tussenbeide komt. Die organisatie kan op eigen initiatief tussenbeide komen of op verzoek van de rechter (zij het dat de interventie in dat laatste geval niet verplicht is).
Als ‘vriend van het hof’ kan de betrokken organisatie langs schriftelijke weg nuttige informatie aan de rechter bezorgen. De bezorgde informatie wordt uiteraard aan de procespartijen doorgespeeld en is vatbaar voor tegenspraak. Maar de rechter is er niet door gebonden.
Een bijzondere rol is weggelegd voor het Federaal Instituut voor de bescherming en bevordering van de Rechten van de Mens (FIRM). De nieuwe wet bevestigt het als officieel Belgisch aanspreekpunt met betrekking tot SLAPPs. Het FIRM komt het toe te informeren en sensibiliseren over SLAPPs.
- Gewaarborgde recuperatie
Wie meent het doelwit te zijn van SLAPP, kan daarnaast aan de rechter meteen om een zekerheidsstelling vanwege de eiser verzoeken. Dat moet de vergoeding waarborgen van alle schade die de geSLAPPte kan lijden, maar zonder dat dit het recht op rechtstoegang van de eiser belemmert. De rechter moet het verzoek snel behandelen en kan de zekerheidsstelling ook ambtshalve opleggen.
- Vroegtijdige afwijzing
Wie meent te maken te hebben met SLAPP, kan bovendien van meet af aan de rechter vragen om de vordering vroegtijdig af te wijzen wegens gericht tegen deelname aan het publieke debat én “kennelijk ongegrond”. De rechter kan ook zelf het initiatief nemen hiertoe.
De nieuwe wet bevestigt het FIRM als officieel Belgisch aanspreekpunt met betrekking tot SLAPPs
Aan de eisende partij komt het vervolgens toe aan te tonen dat zijn vordering níet kennelijk ongegrond is. Dat houdt nog geen bewijs van gegrondheid in, wel het voorleggen van elementen die wijzen op een mogelijke gegrondheid. Aan de rechter komt het toe dat ‘passend’ te onderzoeken en ‘marginaal’ te toetsen.
De mogelijkheid van een vroegtijdige afwijzing wordt per definitie snel behandeld – “met voorrang boven alle andere zaken”, zegt de nieuwe wet. Maar een vroegtijdige afwijzing is niet definitief: in dat geval kan de eiser hoger beroep instellen. Dat geldt niet voor het omgekeerde: wordt het initiatief tot een vroegtijdige afwijzing verworpen, dan gaat het proces gewoon zijn gang.
- Sancties op procesmisbruik
Blijft de mogelijkheid om SLAPP retroactief te sanctioneren. Een combinatie met een vroegtijdige afwijzing van de vordering is overigens mogelijk. De wet heeft het voor deze piste letterlijk over “misbruik van procesrecht gericht tegen het publiek debat”. Dat wordt gedefinieerd als “een gerechtelijke procedure die niet wordt ingeleid om daadwerkelijk een recht te doen gelden of uit te oefenen, maar die als voornaamste doel het voorkomen, beperken of bestraffen van het publiek debat heeft, en waarbij volledig of gedeeltelijk ongegronde vorderingen worden ingesteld”.
Ter verduidelijking reikt de wet enkele elementen aan die kunnen wijzen op het bedoelde misbruik. Daaronder de buitensporige of onevenredige aard van de vordering, de cumulatie van procedures, parallelle intimidatie of pesterijen vanwege de eiser, het misbruik van ongelijke politieke, sociale of financiële machtsverhoudingen, kwaadwillige vertragingsmaneuvers, of nog het persoonlijk viseren van iemand en niet de organisatie die eigenlijk verantwoordelijk is. Toch een voorbehoud: dat een eiser meer vordert dan wat uiteindelijk wordt toegekend, betekent nog niet dat het om een ‘onredelijke’ vordering gaat. Aan de rechter komt het toe geval per geval te beoordelen.
De mogelijke sancties voor SLAPP zijn drieërlei. Het slachtoffer kan vooreerst rekenen op volledige schadeloosstelling van alle geleden nadeel. Daarnaast kan aan de SLAPPer een burgerlijke geldboete worden opgelegd tot mogelijk € 25.000. Tot slot kan het slachtoffer de rechter verzoeken om een volledige rechtsplegingsvergoeding vanwege de SLAPPer, de integrale terugbetaling van alle advocatenhonoraria en proceskosten dus – althans voor zover die kosten ‘niet buitensporig’ zijn.
- SLAPP uit het buitenland
SLAPP steekt meer dan eens de landsgrenzen over. Neem het geval van een Belgische journalist die in een ‘derde land’ buiten de EU wordt gedagvaard voor een kritisch artikel over een politicus of industrieel daar. Is er sprake van SLAPP en leidt de procedure tot een veroordeling, dan kunnen Belgische rechters vanaf nu die uitspraak naast zich neer leggen en weigeren ze uit te voeren.
Er is meer, want bij buitenlandse SLAPP in een niet-EU-land kan men zich voortaan tot een Belgische rechter wenden om daarvoor schadeloosstelling te verkrijgen. De geSLAPPte moet daarvoor wel wachten tot er een uitspraak is gevallen in het buitenlandse geding.
Tergend en roekeloos
Het gevaar dat iemand je met gerechtelijke procedures het leven zuur maakt, bestaat langer dan vandaag. De wetgever bedacht daar vroeger al de term ‘tergend en roekeloos geding’ (TERG) voor. Die regeling blijft van kracht voor alle misbruik van gerechtelijke procedures buiten de sfeer van maatschappelijk debat of actie.
Ter herinnering: wie zich te buiten gaat aan TERG riskeert de betaling van een schadevergoeding, een burgerlijke geldboete tussen € 15 en € 2.500 en de integrale vergoeding van de advocatenhonoraria en proceskosten gemaakt door de geTERGde.
Blijft het recht op rechtsbedeling wel intact?
Wie zich ten onrechte aangevallen weet door een actiegroep of krant, door een vakbondsman of politicus, verliest niets
Maar hoe zit dat dan met het recht op rechtsbedeling – toch ook een fundamenteel mensenrecht? Iemand kan toch ook echt slachtoffer worden van het ongepaste optreden van een journalist of actievoerder, een politicus of ngo?
De nieuwe wet doet geenszins afbreuk aan dit recht. Wel wordt nu nauwer toegezien op misbruik van dat recht. De nieuwe wet definieert dat misbruik ook, en maakt duidelijk wat de gevolgen en sancties zijn ervan. En telkens is het een onafhankelijke rechter die geval per geval beslecht.
Wie zich dus ten onrechte aangevallen weet door een actiegroep of krant, door een vakbondsman of politicus, verliest niets. Tegelijk kunnen opiniemakers en actievoerders weer iets meer op het gemak deelnemen aan het publieke debat, met minder kans om daarvoor met onredelijke en intimiderende (burgerlijke) rechtsprocedures te worden aangepakt.
