Op de proclamatie van de faculteit Letteren en Wijsbegeerte aan de UGent spreekt oudvice-rector Freddy Mortier wel vaker. Het is een heuglijk en ceremonieel moment voor de studenten om hun parcours aan de UGent te vieren en af te sluiten. Meer dan anders moest ik dit jaar aan onze studenten denken uit de vakgroep Talen en Culturen, een verzameling van studiegebieden van niet-westerse regio’s, en de interuniversitaire opleiding Gender en Diversiteit. Deze keer kregen ze te horen dat het toch “zinvol” is om de vraag naar de link tussen ras en IQ verder te onderzoeken.
Met alle aandacht voor de bespiegelingen van Cofnas over de band tussen ras en IQ slaagt hij erin om mensen te laten twijfelen over het bestaan van rassenhiërarchieën
Mortier sprak over “het lynchen” van de Amerikaanse filosoof Nathan Cofnas door zijn collega’s. Een studente van kleur in de zaal die afstudeerde vertelde me dat dit het moment was waarop ze rechtstond om te vertrekken. Het was een brug te ver om deze term te gebruiken voor een hedendaags verdediger van white supremacy, gezien de gekende cruciale rol van lynchen na de Amerikaanse burgeroorlog met het doel om witte dominantie te behouden. En nadat nog maar pas de Britse zwarte professor Jason Arday zichzelf het leven ontnam na de massale kritische aandacht voor zijn werk en persoon, mede aangevuurd door Cofnas.
Mortier suggereerde bovendien dat de tegenkanting tegen Cofnas gebeurde op aansturen van universitaire medewerkers, want “zoiets kan nooit spontaan gebeuren”. Sommige professoren, studenten en medewerkers reageerden door op te staan en de zaal te verlaten, velen proberen te begrijpen hoe het allemaal zo ver is kunnen komen.
Om een aantal redenen zaten dergelijke uitspattingen er wel meer aan te komen. De publieke reacties sinds de uitbraak van de Cofnas-zaak zijn verontrustend. In zekere zin hebben Cofnas en zijn supporters uit de extreemrechtse netwerken al bereikt wat ze willen. Wat Cofnas met de aanval op Jason Arday wilde bereiken was het in diskrediet brengen van zogenaamd DEI-beleid, of principes van gelijkheid en diversiteit. Het blootleggen van de persoonlijke, professionele fouten van Arday was maar een opstapje, het doel was eerder om aan te tonen dat diversiteitsbeleid per definitie ongegrond is. Mensen moeten immers niet geholpen worden om historische achterstelling te bekampen als je denkt dat zij – achteraan – precies op hun genetisch juiste plaats zitten.
Met alle aandacht voor de bespiegelingen van Cofnas over de band tussen ras en IQ slaagt hij erin om mensen te laten twijfelen over het bestaan van rassenhiërarchieën. Op het Vlaamse X leeft al wekenlang het idee dat het thema ook onderzoek verdient. Er is ruime onzekerheid ontstaan over wat er al precies wetenschappelijk gekend is en hoe het project van Cofnas in dat verhaal past. Waarom wil men nu “verbieden” om dat verder te onderzoeken? De poort is daarmee opengezet. Het innemen van de meest groteske racistische stellingnames is acceptabel, want wie weet is het zelfs een beetje wetenschappelijk gegrond. Eens die twijfel reëel is over wat wetenschappelijk is en wat niet, heb je een rechtvaardiging voor het in twijfel trekken en uiteindelijk ‘cancellen’ van de opgebouwde wetenschappelijke kritische kennis van de voorbije zestig jaar.
De wetenschappelijke realiteit
Die kritische kennis vind je in vakgebieden die blootleggen hoe ras en gender moderne categorieën zijn die het koloniale project verder helpen. Die concepten werken vandaag nog steeds om fundamentele ongelijkheid tussen mensen te rationaliseren en als natuurlijk voor te stellen. Het gaat om de departementen die massaal onder de bijl gaan onder de tweede ambtstermijn van Amerikaans president Donald Trump en eerder al gesloten werden onder de voormalige Hongaarse minister-president Viktor Orbán. Het is het vakgebied en personeel dat in Vlaanderen door Vlaams Belang-leden op sociale media geregeld wordt bedreigd met afschaffing.
De werkelijke inzet van de kwestie – het onderscheid tussen wetenschap en eugenetisch geïnspireerd pseudowetenschappelijk racisme – verdwijnt naar de achtergrond
Met collega-onderzoekers en docenten trekken we aan de UGent al lang aan de alarmbel. We schreven een eerste brief, ondersteund door 500 UGent-medewerkers, en een internationale brief, ondersteund door 4.500 academici wereldwijd. Daarin tonen we aan dat de zogenaamde Cofnas-hypothese geen enkele wetenschappelijke grond heeft. Niet omdat we het onderwerp niet leuk vinden, of omdat er een taboe op rust, maar omdat de logica van ontwikkeling en opbouw van wetenschappelijk kennis dat aangeeft. Wetenschappers die genetica en IQ onderzoeken zijn hier glashelder over, maar, en dit is het werkelijke struikelblok, dat lijkt onaanvaardbaar voor velen. Er is een intens verlangen om deze feiten naast zich neer te leggen, te bestrijden of in de plaats hiervan heldhaftig ten strijde te trekken in naam van de vrijheid (vrij invulbaar naar wat de dag dan brengt).
De pers heeft opvallend minder aandacht voor de wetenschappelijke dimensie van de zaak dan voor de controverses die errond ontstaan. In het publieke debat is er eveneens weinig erkenning van de wetenschappelijke realiteit. Aan de rechterzijde framet men dit debat ten onrechte als “woke censuur”. Liberale verdedigers van academische vrijheid herleiden het debat tot het belang om zowel linkse als rechtse stemmen te horen. En aan de linkerzijde lijkt voorzichtigheid te overheersen uit angst om meegesleurd te worden in een woke en antiwoke frame. Het gevolg is dat de werkelijke inzet van de kwestie – het onderscheid tussen wetenschap en eugenetisch geïnspireerd pseudowetenschappelijk racisme – naar de achtergrond verdwijnt en wordt opgeofferd in de politisering.
Omgedraaid slachtofferschap
De werkelijke machtsverhoudingen lijken dus velen te ontgaan. Het project van Cofnas is ideologisch en maakt deel uit van een gerichte aanval op kritisch universitair onderwijs. Hij heeft daarin de politieke wind mee. Extreemrechts staat wereldwijd sterk en wordt rijkelijk gefinancierd door big tech kapitaal. Als Elon Musk en Steven Pinker tweeten over de “degeneratie van tijdschriften als Nature, Science en Scientific American als verspreiders van woke propaganda” is het duidelijk wat de bedoeling is en hoe sterk de anti-wetenschappelijke, autoritaire krachten zijn.
Het project van Cofnas is ideologisch en maakt deel uit van een gerichte aanval op kritisch universitair onderwijs
Nature maakte een kantelpunt mee rond 2000 toen het Human Genome Project werd afgerond en het menselijk genoom voor het eerst in beeld bracht. Dit leidde tot een definitieve erkenning dat er geen genetische of wetenschappelijke basis bestaat om over ‘rassen’ te spreken. Het tijdschrift startte hierna een zelf-reflexief traject om na te gaan hoe deze nieuwe inzichten een nieuw licht schijnen op voorbije wetenschapsbeoefening en begon een nieuw publicatiebeleid.
Deze complexe wetenschappelijke ontwikkelingen door toonaangevende tijdschriften wegzetten als woke zou niemand in de academische wereld ernstig moeten nemen. Toch werkt het woke wapen opvallend goed. Het werkt om wetenschap te proberen bevechten met anti-wetenschap en om na-oorlogse maatschappelijke vooruitgang te proberen terugdraaien naar het ideaal van een cultureel homogene en gender conservatieve gemeenschap.
Het project van Cofnas waarin eenzelfde vijandsbeeld van woke centraal staat, kan je niet loszien van deze bredere ontwikkelingen. Hij is niet de underdog die aangevallen wordt in deze situatie. Integendeel, hij heeft de Amerikaanse ambassadeur aan zijn zij om met zijn tussenkomst de overwinning van de ‘academische vrijheid’ te vieren. Iedereen die het meent met academische vrijheid, zou dit in alle toonaarden moeten verwerpen en de UGent oproepen tot het behoud van academische onafhankelijkheid.
Een professor-emeritus als Mortier die over alle fora beschikt die hij wil maar zegt dat hij wordt “gecanceld” omdat studenten ‘boe roepen’ heeft eenzelfde karakter van omgedraaid slachtofferschap. De studenten in de zaal zijn niet degenen die over macht beschikken. Zij kunnen niemand cancellen, ze tonen dat ze het oneens zijn, en ze hebben gelijk. Mortiers uitspraken waren onwetenschappelijk en schadelijk, en wat kan een prof ethiek meer wensen dan studenten die ethische overwegingen in de praktijk omzetten? Weggaan was net het bewijs dat ze hun opleiding met glans hebben afgerond.
Kerntaken van een universiteit onder vuur
De UGent en de academische sector in het algemeen staan voor grote uitdagingen. De aanval op academisch denken en kennisopbouw heeft een nieuw niveau bereikt. In Cofnas’ actieplan How to Take Back Academia is het promoten van (des)informatie over de genetische oorzaak van zogenaamde ‘rassenverschillen’ de eerste stap. Hierna volgt het innemen van machtsposities binnen de universiteiten. Gezien het internationale klimaat waarin extreemrechtse standpunten genormaliseerd en gefinancierd worden, is het duidelijk dat het probleem zich niet zal oplossen na Cofnas.
De studenten die opstonden, hebben hun verantwoordelijkheid genomen. Nu is het aan het universiteitsbestuur
Het is daarom niet overbodig dat universiteiten zich breder bezinnen over hoe zij deze internationale uitdagingen verder tegemoet treden. De inzet is niet alleen het tegenhouden of het herinvoeren van ‘rassenleer’. Het gaat over het aanvaarden van non-wetenschap binnen haar kernactiviteiten, en dit op aansturen van politieke en uitgesproken anti-wetenschappelijke tendenzen die ook in de bredere samenleving welig tieren. De politieke druk – voornamelijk vanuit de rechterzijde – die vandaag heerst op de universiteit is een aanval op haar kerntaken: gedegen wetenschappelijk verantwoord onderzoek doen dat zich afspeelt in de geest van de na-oorlogse maatschappelijke verwezenlijkingen waaronder fundamentele gelijkheid en gelijkwaardigheid tussen mensen.
In de VS staat Harvard intussen bekend als instituut dat weigert te buigen voor Trumps dictaten tot het ‘cancellen’ van DEI-beleid en gender en race studies. Onder Trump gaat niet enkel een DEI-beleid of studiegebied op de schop, maar ook de maatschappelijke fundamenten waarop ze gebaseerd zijn. De ernst hiervan zou eender welke andere politieke controverse van de dag moeten overstijgen om als universiteit sterk te blijven. Harvard bewijst dat er andere opties voorhanden zijn, het vormen van samenwerkingen tussen universiteiten die de principes van academische vrijheid en integriteit hoog houden, bijvoorbeeld.
Het UGent universiteitsbestuur zou zich publiekelijk kunnen uitspreken tegen politieke en diplomatieke inmenging. Het kan het volgen van een DEI beleid en van haar eigen deontologische code expliciet ondersteunen en verdedigen als niet-negotieerbaar. Als het klopt dat eerdere uitspraken of gedragingen niet konden worden meegewogen omdat ze van vóór Cofnas’ aanstelling dateerden, is dat dan geen lacune die aangepakt moet worden? De studenten die opstonden, hebben hun verantwoordelijkheid genomen. Nu is het aan het universiteitsbestuur om te tonen hoe het hun gelijkwaardigheid en de onafhankelijkheid van hun opleiding beschermt.
