In 1524 voorspelde de astroloog Johannes Stöffler een zondvloed. Wie het kon, bouwde een ark. De vloed bleef echter uit. Vijfhonderd jaar later zien we techmiljardairs bunkers bouwen in Nieuw-Zeeland en op Hawaï, terwijl ze ons waarschuwen dat AI de mensheid kan uitroeien. Het einde der tijden is terug van nooit weggeweest.
Vandaag verkopen AI-labs het verhaal dat enkel zij de ondergang kunnen voorkomen, en dus onbelemmerd moeten doorgaan
Angst die zich projecteert op een onzekere toekomst of ‘eindtijdangst’ is zo oud als beschaving zelf. Rond 1200 voor Christus stortte de bronstijdwereld in. Ugarit brandde, het Hettitische rijk verdween, handelsroutes vielen weg. Wie erbij was, moet gedacht hebben dat de wereld ophield. De wereld hield niet op, maar het handelssysteem transformeerde. Veel autonome Fenicische steden overleefden deze ineenstorting, omdat ze niet van één paleis afhingen maar van handel en netwerken. In de brokstukken werd het alfabet en ijzer verspreid.
Na de Zwarte Dood, die een derde van Europa wegvaagde, verdwenen de lonen niet. Integendeel, ze stegen, en het feodalisme kende zijn eerste cruciale scheuren.
En ook de millenniumbug bleek uiteindelijk onschuldig omdat er hard was gewerkt aan het voorkomen van problemen én omdat consultants de dreiging ervan bewust hadden opgeklopt om er een fortuin aan te verdienen. Apocalyptische verhalen en opgeklopte angst zijn zelden neutraal of rationeel, maar wel al te vaak instrumenteel.
De middeleeuwse kerk verkocht aflaten tegen de angst voor het vagevuur. De IT-consultants van 1999 verdienden aan de angst dat computers op 1 januari 2000 zouden vastlopen. Vandaag verkopen AI-labs het verhaal dat enkel zij de ondergang kunnen voorkomen, en dus onbelemmerd moeten doorgaan. Wie de apocalyps voorspelt én bezit, wil vooral geen democratisch toezicht maar een hemels mandaat.
End times fascism
Naomi Klein en Astra Taylor noemden dat onlangs end times fascism in hun gelijknamige boek. Ze beschrijven daarin een elite die het vermeende, toekomstige maatschappelijke instorten al heeft ingecalculeerd en kiest voor ontsnapping in plaats van herstel. Net zoals een binaire machine heeft deze tech elite duidelijk geen menselijke moed en zijn ze zich niet bewust van het belang van gezonde frictie, tegenspraak en tegenmacht.
Econoom en auteur Yanis Varoufakis liet dan weer zien waarom angst zo goed past bij technofeodalisme. Want wie bang is, sluit zich aan, betaalt en past zich aan. Angst maakt de mens voorspelbaar of om het meer in zijn jargon te verwoorden: een horige.
Onder het huidige doemdenken (en doemscrollen) zit nog iets anders. Elke generatie voelt haar tijd als uniek en versneld. De middeleeuwse kroniekschrijver, de negentiende-eeuwse persoon voor wie de trein de ruimte “vernietigde” of de telegraaf de communicatie versnelde ervaarden allemaal wat wij nu ook voelen: de perceptie van versnelling. Elke dag is er iets nieuws: een nieuwe doorbraak en een nieuwe calamiteit. Wie de tijd niet meer neemt om te vertragen en te verteren, ervaart elke nieuwigheid als breuk, en een breuk lijkt altijd op het einde.
Zaaien, wachten, oogsten
Ondertussen is doem voor veel mensen geen toekomstscenario maar realiteit. Voor Gaza, Soedan en de Sahel is de breuk al decennia daar. Het dominante doemverhaal hier daarentegen is een westers en klassengebonden luxeproduct dat ons aangesmeerd wordt. En we slikken het als zoete broodjes.
Wie de tijd niet meer neemt om te vertragen en te verteren, ervaart elke nieuwigheid als breuk, en een breuk lijkt altijd op het einde
Dat betekent niet dat de risico's of problematieken verzonnen zijn. Klimaatontwrichting, een nieuwe wereldorde en machtsconcentratie zijn reëel. Maar we dienen ons bewust te zijn van wie het verhaal erover schrijft en hoe we met angst en met een veranderde wereld omgaan. Na de ineenstorting van de bronstijd overleefden niet de bunkerbouwers, maar de gemeenschappen die water, handel en kennis bleven delen. Zij die niet meegingen in de waan(zin) van de dag.
We kunnen een zekere toekomst niet garanderen, maar we moeten wel weigeren dat angst ons regeert. Want blijvend versnellen, wat de psychosomatische reactie is op angst, leidt uiteindelijk tot burn-out en accidenten. En dat zijn zaken die enkel lucratief zijn voor wie kapitaliseert op spreekwoordelijke pleisters op de wonde: supplementen en optimalisatietools, verzekeringen, of andere industrieën die niet verdienen aan de oorzaak, maar aan het gevolg. Een versneld lichaam is een klant. Een lichaam dat tijd krijgt, is een burger.
De bunkerbouwer koopt zekerheid en betaalt met zijn rust. Wie kanalen graaft, kent geen garantie, maar wel een ritme: zaaien, wachten, oogsten. Dat ritme is geen luxe maar moed en het is de voorwaarde om te gedijen.
