In On Certainty beschrijft neuroloog Robert Burton een patiënte met acute encefalitis die er rotsvast van overtuigd was dat ze dood was, en daarom “zinloze” behandeling weigerde. Haar dokter probeerde haar van het tegendeel te overtuigen door haar te vragen haar hand op haar borst te leggen en haar hartslag te voelen. Maar in plaats van toe te geven dat ze wel degelijk leefde, concludeerde ze dat dode mensen dus óók een hartslag kunnen hebben – een indringend voorbeeld van hoe onwrikbaar zekerheid kan zijn, en hoe we die gelijkstellen aan onweerlegbare waarheid. Is dat niet vreemd?
Snelkoppelingen naar zekerheid
Onzekerheid is een emotie – een emotie die we intens verafschuwen. Dat is evolutionair gezien best logisch: onzekerheid leidt óf tot besluiteloosheid óf tot slechte keuzes. Het ongemak stimuleert ons om zekerheid te zoeken: we raadplegen ons geheugen voor relevante patronen die we kunnen gebruiken om mogelijke opties te evalueren en zo nodig verzamelen we meer informatie. Maar we hebben óók snelkoppelingen naar zekerheid ontwikkeld die hard nadenken of extra informatie onnodig maken, en die zijn vaak een aantrekkelijk alternatief om uit de onzekerheid te komen.
Onzekerheid is een emotie die we intens verafschuwen
Twee zulke snelkoppelingen komen heel vaak voor. Eén is ons te laten leiden door anderen, vooral door mensen wiens lot met het onze verweven is – 'bondgenoten' die we vertrouwen en waaraan we loyaal zijn. Van onze naaste familie tot religieuze of politieke groepen waarvan de leden onze diepste waarden delen: we zijn er zeker van dat wat onze ingroep zegt of doet wel goed móet zijn voor ons.
Een andere snelkoppeling is vertrouwen op ons eigen, subjectieve begrip van concepten als loyaliteit, eerlijkheid of democratie. We kunnen het misschien niet in detail beschrijven, maar we herkennen het beslist wel wanneer we het zien (of net niet zien). Deze twee snelkoppelingen, die aan bod kwamen in twee recente artikels (Groepsmisvorming en De valse consensus van de democratie), helpen verklaren hoe schijnzekerheid anders raadselachtige fenomenen kan verklaren.
Groepsloyaliteit vertekent ons morele oordeel over identiek gedrag (naargelang 'onze kant' of 'hun kant' het uitvoert); meningsverschillen over democratie ontstaan vaak wanneer mensen onbewust uiteenlopende definities hanteren terwijl ze ervan uitgaan dat iedereen de hunne deelt.
De schijnbare zekerheid die we uit zulke snelkoppelingen halen kan voor een valkuil zorgen. Er is heel wat onderzoek dat de need for closure behandelt – het verlangen naar "een antwoord op een bepaald onderwerp, om het even welk antwoord", als het maar een oplossing biedt voor verwarring en dubbelzinnigheid. Deze evolutionaire aanpassing voorkomt eindeloos heroverwegen van gevestigde overtuigingen, en dat geldt ook voor de plaatsvervangende zekerheden gebaseerd op de wankele fundamenten van onvoorwaardelijk vertrouwen in leden van de ingroep, of van subjectieve definities zonder gezag.
Een hoog niveau van zekerheid brengt zijn eigen risico's met zich mee
Nog belangrijker is dat deze bronnen voor aanhoudende validering van onze overtuigingen zorgt: groepsloyaliteit bevestigt met gemak dat 'wij' gelijk hebben, en confirmation bias zorgt ervoor dat we volop bewijs zien voor de juistheid van ons begrip van dubbelzinnige en vage concepten.
Een hoog niveau van zekerheid brengt zijn eigen risico's met zich mee. Hoe zekerder we zijn, hoe minder we ons bewust zijn van de mogelijkheid dat we er (gedeeltelijk) naast zitten, dat er andere, even geldige overtuigingen en waarheden zijn, of dat onze overtuigingen slechts voorwaardelijk, en niet universeel juist zijn.
Dit is een geval van naïef realisme, de overtuiging dat onze perceptie van de sociale wereld objectief en onbevooroordeeld is, en niet een subjectieve interpretatie van de werkelijkheid. Elke redelijke persoon zal onze conclusie delen, en wie dat niet doet is duidelijk slecht geïnformeerd, irrationeel of bevooroordeeld. Verwant hieraan is het valse-consensus-effect, de misvatting dat de meeste anderen – althans de weldenkenden – onze standpunten delen.
Gevangen in een illusie van zekerheid
Deze verschillende krachten scheppen een zichzelf in stand houdende cyclus: het gebruik van snelkoppelingen om ons het gevoel van zekerheid te geven waar we naar hunkeren biedt tegelijkertijd eindeloze validering (via de echokamers van ingroepen en confirmation bias), terwijl naïef realisme en valse consensus ons blind maken voor evidentie die onze zekerheid in vraag stelt.
Hoe zekerder we worden, hoe meer alternatieve standpunten onzichtbaar worden; hoe onzichtbaarder de tegenwerpingen, hoe zekerder we worden. Net als Burtons patiënte die haar hartslag voelde, interpreteren we alle bewijsmateriaal zo dat het onze gevestigde zekerheid ondersteunt.
We zagen hoe onzekerheidsaversie ons kan aanmoedigen om politieke loyaliteit of het aanhangen van een specifiek begrip van democratie als plaatsvervanger voor zekerheid te gebruiken, en ons kan aanzetten tot dubbele maatstaven, of tot diep conflict met mensen met wie we meer gemeen hebben dan we beseffen. Maar we zien ze ook op heel wat andere plaatsen.
Hoe zekerder we worden, hoe meer alternatieve standpunten onzichtbaar worden
In de financiële wereld herkennen we het bijvoorbeeld in het certainty effect, de neiging om een zekere optie te verkiezen boven een voordeliger maar minder zekere (ook vervat in het spreekwoord "beter één vogel in de hand..."). Professionele identiteit – die van onszelf en die van anderen – kan eveneens plaatsvervangende zekerheid bieden. Resolute aanhangers van, zeg maar, de Keynesiaanse of Oostenrijkse theoretische scholen in de economie zouden weleens geneigd kunnen zijn empirisch bewijs dat hun eigen kader tegenspreekt snel weg te wimpelen.
Voor consumenten kan merkloyaliteit ingroepen creëren waarin bijvoorbeeld Apple- of Tesla-liefhebbers zeker zijn van de technische superioriteit van deze producten, en geen boodschap hebben aan objectieve productvergelijkingen. En misschien wel het meest sprekende voorbeeld is de trouw aan sportteams: vurige supporters zijn er rotsvast van overtuigd dat overwinningen het gevolg zijn van superieure strategieën van hun club, en nooit van geluk, terwijl nederlagen na voor de hand liggende trainersfouten te wijten zijn aan scheidsrechterspartijdigheid of brute pech.
Cognitieve energiebesparing (of gewoon luiheid) kan al volstaan om ons naar het pad van de snelkoppeling te lokken
Cognitieve energiebesparing (of gewoon luiheid) kan al volstaan om ons naar het pad van de snelkoppeling te lokken, maar soms kan ook de situatie de aantrekkingskracht ervan vergroten, zelfs als we niet zo snel toegeven aan de verleiding. Dit kan gebeuren wanneer we onder fysieke of mentale stress staan, vermoeid zijn, of wanneer we een duidelijk sociaal voordeel hebben bij een snelle conclusie. Soms kan zo’n haastig oordeel dan gerechtvaardigd zijn, maar in andere situaties kan ons aloude zekerheidszoekende systeem omslaan van bondgenoot naar blok aan het been. De vraag is niet óf we in deze valkuilen zullen trappen, maar of we het zullen doorhebben wanneer het gebeurt.
Misschien is het meest zekere (zo niet het enige) wat we hoog moeten houden, dat elke zekerheid verdacht is. Die paradox zou weleens het begin kunnen zijn van alle wijsheid, maar zeker ben ik er niet van...
Dit stuk hoort bij de gastbijdragen Groepsmisvorming en De valse consensus van de democratie, die elk een voorbeeld behandelen van de processen die hier worden onderzocht.
