Staat de academische vrijheid onder druk? En zo ja, op welke manier? Over die vragen debatteerden de Leuvense filosoof Andreas De Block (KU Leuven) en de Franse socioloog Éric Fassin (Université Paris 8 Vincennes-Saint Denis) op donderdag 4 december 2025 in Zaal Félicien Cattier van de Universitaire Stichting in Brussel. De avond was een initiatief van het Ethisch Forum van diezelfde stichting, die het debat wil stimuleren over “nieuwe ethische uitdagingen waarmee academici vandaag geconfronteerd worden”.
Hypatia pretendeert te strijden tegen ideologische inmenging in de wetenschap en richtte daartoe een woke-meldpunt op
Bij de start van de publieke vragenronde bood UGent-professor filosofie Bouke de Vries zich als eerste aan. Hij vroeg Fassin naar zijn visie op de problematiek van het ‘transgenderisme’. De socioloog wees er in zijn antwoord op dat die term problematisch is, omdat hij ideologisch wordt misbruikt.
‘Transgenderisme’ of de ‘genderideologie’ zou volgens de Amerikaanse president Donald Trump, Vlaams Belang en ook de extreemrechtse Telegraaf-columnist Wierd Duk deel uitmaken van de zogenaamde ‘lgbtq-agenda’ die de ‘woke’-beweging de rest van de bevolking zou ‘opdringen’. Tegen die ‘woke’-tendensen trekt ook het collectief Hypatia ten strijde, met name in de academische wereld. Niet geheel toevallig flankeerden drie kernleden van Hypatia De Vries.
Hypatia werd begin 2023 opgericht naar aanleiding van een incident aan de Universiteit Antwerpen, waar twee medewerkers geschorst werden wegens racistische uitspraken. Volgens Hypatia ging het om een ‘woke-uitwas’. Het collectief pretendeert te strijden tegen ideologische inmenging in de wetenschap en richtte daartoe een woke-meldpunt op.
Links naast De Vries zat emeritus-professor filosofie Filip Buekens (KU Leuven) die werkt aan een boek over ‘opjutcultuur’, met naast hem de rechts-libertaire jurist Boudewijn Bouckaert. Bouckaert, die parlementslid was voor Lijst Dedecker, nam na De Vries het woord om Fassin te bevragen over “linkse straatvechters” die academici zouden belagen. Aan De Vries’ rechterzijde had Astrid Elbers postgevat. Zij is voorzitter van Hypatia en als journalist actief bij de rechtse opiniewebsite Doorbraak. Volgens Elbers zelf is dat “verenigbaar met onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Ik bericht als journalist nooit over Hypatia zelf in Doorbraak.”
De journalistieke onthullingen bleven niet zonder gevolgen. UGent-professor Bouke De Vries werd op de vingers getikt door de Onderwijscommissie
De afgelopen maanden vestigde Hypatia de aandacht op wat zij omschreef als een nieuwe casus van cancel culture. De organisatie nam het voortouw in de verdediging van Bouke de Vries, nadat Apache in het voorjaar van 2025 (12/3) aangetoond had dat de UGent-professor in publicaties bedenkelijke rassentheorieën legitimeert door aanhangers ervan kritiekloos te citeren. Diezelfde week (15/3) kaartte ook De Morgen aan dat door de bedenkelijke studies van onder meer De Vries een nieuwe generatie eugenetici een plek dreigt te krijgen aan de Vlaamse universiteiten.
De journalistieke onthullingen bleven niet zonder gevolgen. De Vries werd op de vingers getikt door de Onderwijscommissie omdat hij pedagogisch onzorgvuldig te werk was gegaan in het vak politieke filosofie. Apache vernam dat de faculteitsraad die beslissing later bevestigde. Heel wat collega’s en studenten distantieerden zich nadien in een opiniestuk in Apache van rassentheorieën en eugenetica.
Dat de wetenschappelijke reputatie van De Vries na het verschijnen van zijn artikel een flinke knauw kreeg, is zonneklaar. Alle academici die eerder deel uitmaakten van het door De Vries geleide onderzoeksgroep Ghent Research in Ethics, Law and Politics (GRELP), lieten zich schrappen uit de ledenlijst. Meer dan de helft van de medewerkers van GRELP, van wie de namen vorig jaar wel nog op de website stonden, schreven mee aan de kritische bijdrage in Apache.
Apache toonde in een nieuw onderzoek aan dat De Vries persoonlijk werd uitgenodigd om een presentatie te geven op de London Conference for Intelligence (LCI) in Boedapest. De LCI is een onderonsje van extreemrechtse eugenetici en racistische ‘rassenwetenschappers’, maar dat hield De Vries niet tegen om op de uitnodiging in te gaan.
Rechts voor rechts
Met een opiniestuk getiteld Cancelcultuur ‘at the grassroots’. Vakgroep Filosofie maakt het bont, zette Boudewijn Bouckaert de verdediging in van De Vries. De tekst verscheen op de website van denktank Libera!, het rechts-libertaire netwerk waarvan Bouckaert erevoorzitter is.
De Vries zou volgens Doorbraak “plots doelwit” zijn geworden van een vijandige mediacampagne, die begon “met een artikel in Apache”
Volgens Bouckaert gaf “het extreemlinkse roddelblad Apache”, gevolgd door De Morgen het openingssalvo voor een intimiderende campagne tegen De Vries. Dezelfde beschuldigingen, ook aan het adres van Apache en De Morgen, herhaalt Hypatia-bestuurder Astrid Elbers in een artikel op Doorbraak. Dat artikel – dat een week later bijna woordelijk werd overgenomen op de website van Hypatia – is een iets welvoeglijker geformuleerde versie van Bouckaerts opiniestuk. Filosoof Maarten Boudry haalde gelijkaardige punten aan in interviews in Doorbraak en ‘t Pallieterke, waarbij hij verwees naar de casus van De Vries als voorbeeld van cancelcultuur.
Ook Elbers poneert, net als Bouckaert en Boudry, dat de controverse rond het werk van De Vries past binnen een aan de universiteit heersende linkse cancelcultuur. De Vries zou volgens Doorbraak “plots doelwit” zijn geworden van een vijandige mediacampagne, die begon “met een artikel in Apache”. Elbers beweert dat collega’s van De Vries “gretig” gebruik maakten van het Apache-artikel om “een rechtse collega te cancelen”. De reacties van de vakgroep en opleiding zouden bedoeld zijn om “reputatieschade in links-activistische kringen te voorkomen”.
Een week later publiceert Hypatia een sterk gekleurd verslag van een debat op 5 november 2025 over academische vrijheid aan de UGent. Daarin bestrijdt emeritus professor mediarecht Leo Neels, een ander kernlid van Hypatia, dat het onderzoek van De Vries verouderd zou zijn.
Gebrekkig journalistiek onderzoek
Doorbraak, Hypatia en Libera! volgen de strategie van voorstanders van de pseudowetenschap scientific racism, zoals beschreven in de opiniebijdrage van de filosofen die zich begin juli in Apache distantieerden van rassenwetenschap en eugenetica. Die voorstanders proberen immers “hun inzichten niet alleen voor te stellen als wetenschappelijke feiten, ze verwijten wetenschappers die hun werk openlijk bekritiseren de academische vrijheid te willen beknotten”, schrijven John P. Jackson en Andrew S. Winston in een artikel in de Review of General Psychology. “Ze zien zichzelf als slachtoffers van een ideologisch gedreven cancel culture en als de echte verdedigers van vrij wetenschappelijk onderzoek. Zoals door verschillende onderzoekers is aangetoond, komt deze voorstelling niet overeen met de werkelijkheid.”
De voorzitter van de vakgroep Wijsbegeerte en Moraalwetenschap, Erik Weber, bevestigt aan Apache dat er nooit een poging is geweest om De Vries te cancelen
De beweringen en beschuldigingen in het stuk van Doorbraak blijken overigens grotendeels op los zand gebouwd. De voorzitter van de vakgroep Wijsbegeerte en Moraalwetenschap, Erik Weber, bevestigt aan Apache dat er nooit een poging is geweest om De Vries te cancelen. Een vakgroep kan op academisch vlak immers geen collectieve beslissing nemen. Weber merkt op dat Doorbraak het blijkbaar niet plausibel vindt dat een vakgroep “oprecht van oordeel kan zijn dat fouten werden gemaakt”.
Doorbraak lijkt er bovendien van uit te gaan dat academische samenwerking top-down verloopt. Weber stipt echter aan dat die ontstaat van onderuit, op initiatief van individuele onderzoekers. Als vakgroepvoorzitter gaf hij aan De Vries aan dat collega’s hem door zijn praktijk mogelijk niet langer als interessante partner voor onderzoekssamenwerking zouden zien.
Doorbraak schrijft dat er “tenlasteleggingen” waren vanuit de vakgroep, maar ook daar slaat het volgens de vakgroepvoorzitter de bal mis. Wel uitte Weber zijn “bezorgdheid”. Toen het rectoraat hem vroeg om relevante informatie door te sturen, ging Weber daarop in. “Als ik dat niet zou doen, zou ik een slechte vakgroepvoorzitter zijn”, vult hij aan.
Freddy Mortier, de voorzitter van de Commissie Wetenschappelijke Integriteit van de UGent, liet aan Apache weten dat er twee klachten over De Vries waren. De commissie kreeg de vraag om in te gaan op intern-wetenschappelijke kwesties, waarbij een onderzoeker “resultaten niet in acht zou hebben genomen”. Op zulke klachten gaat het CWI volgens Mortier nooit in. “Of de wetenschap degelijk is of niet, is immers niet de zaak van de commissie CWI”, zegt Mortier. Resultaten moeten volgens Mortier in een debat onder onderzoekers worden uitgevochten en eventueel worden rechtgezet.
Doorbraak schrijft dat er “tenlasteleggingen” waren vanuit de vakgroep, maar ook daar slaat het volgens de vakgroepvoorzitter de bal mis
Mortiers persoonlijke oordeel over de kwestie rond De Vries is wel vernietigend: “Het is even beschamend dat ‘raciaal realisme’ een plaats krijgt aan een universiteit als de eugenetica dat destijds was, die aan zowat alle universiteiten in Europa en de VS als ‘wetenschap’ is geïnstitutionaliseerd in de jaren 1920-40. Het was toen al geen goede wetenschap – nogal wat bekende wetenschappers hebben dat toen, tevergeefs, betoogd – en nu nog niet.”
Mortier wijst er fijntjes op dat het aan universiteiten, faculteiten en vakgroepen is om “goede wetenschappers te selecteren”. Tijdschriften en andere wetenschappelijke instituties moeten volgens hem de kwaliteit bewaken. “Dat het sléchte wetenschap is in plaats van gewoon rechtse, dat moet de academie zelf aantonen. Mijn collega’s moeten hun wetenschappelijke verantwoordelijkheid opnemen en tonen dat er een probleem is met pseudowetenschap, niet proberen om een thought police in te stellen.”
Apache gaf wederhoor
Doorbraak contacteerde Apache niet, ondanks de harde beschuldigingen
Doorbraak schrijft ook dat het recht op wederhoor voor De Vries en zijn doctoraatsstudent Craig Willy geschonden zou zijn – en dat het stuk van Apache mede daardoor “een schoolvoorbeeld is van journalistieke ontsporing”. Dat strookt niet met de feiten. Voor het stuk in Apache, waarop De Morgen zich later die week baseerde, stelde Apache ruim voor de verschijningsdatum meerdere vragen aan De Vries en zijn doctoraatsstudent Craig Willy. Daar kwam geen antwoord op.
Paradoxaal genoeg contacteerde Doorbraak Apache niet, ondanks de harde beschuldigingen dat Apache feitelijke fouten gemaakt zou hebben. Volgens Doorbraak gaf het geen wederhoor aan Apache, want dat geven ze “niet aan iedereen over wie gesproken wordt, enkel aan de protagonist van het verhaal. Hier was dat Erik Weber als vakgroepvoorzitter.” Nochtans heeft de Code van de Raad voor de Journalistiek het over wederhoor voor “de betrokkkene” bij “ernstige beschuldigingen die de eer en de goede naam betreffen”. Een onderscheid tussen “protagonisten” wordt hier niet gemaakt.
Ook De Morgen-journalist Bruno Struys bevestigt aan Apache dat hij voor de publicatie van het Doorbraak-artikel niet werd gecontacteerd om zijn kant te belichten. “Een van de verwijten door Astrid Elbers, dat De Vries onvoldoende mogelijkheid kreeg om te reageren en de deontologie rond wederhoor niet is gerespecteerd, voelt dan ook wrang aan”, zegt Struys. “Temeer omdat De Vries en Willy uiteindelijk ruimschoots hun visie konden uiteenzetten in een opiniebijdrage, die langer was dan het nieuwsartikel van Struys.” De journalist van De Morgen verzet zich dan ook tegen het idee dat hij professor Bouke de Vries het zwijgen wil opleggen, zoals Elbers in een bericht op X poneert. Dat voelt absurd aan, gezien er in het artikel van Struys een bekende collega van de Vries net de nadruk mocht leggen op academische vrijheid “ook over gevaarlijke onderwerpen”.
